دانشگاه آزاد اسلامی
واحد علوم تحقیقات سمنان
دانشکده حسابداری و مدیریت
پایان نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد « M.A »
گرایش حسابداری

عنوان :
تأثیر سرمایه فکری در کاهش احتمال وقوع آشفتگی مالی شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران
استاد راهنما :
دکترخسرو فغانی ماکرانی
استاد مشاور :
دکتر مجتبی مشدئی
نگارش :
محدثه سادات بنی فاطمی
زمستان 92
دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات
تعهد نامه اصالت رساله یا پایان نامه
اینجانب محدثه سادات بنی فاطمی دانش آموخته مقطع کارشناسی ارشد ناپیوسته در رشته حسابداری که در تاریخ 23/ 11/1392 از پایان خود تحت عنوان تأثیر سرمایه فکری در کاهش احتمال وقوع آشفتگی مالی شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران با کسب نمره 18 و درجه بسیار خوب دفاع نموده ام بدینوسیله متعهد میشوم :
این پایان نامه حاصل تحقیق و پژوهش انجام شده توسط اینجانب بوده و در مواردی که از دستاوردهای علمی و پژوهشی دیگران ( اعم از پایان نامه، کتاب، مقاله و ….) استفاده نمودهام، مطابق ضوابط و رویه موجود، نام منبع مورد استفاده و سایر مشخصات آنرا در فهرست مربوطه ذکر و درج کردهام.
این پایان نامه قبلا برای دریافت هیچ مدرک تحصیلی ( هم سطح، پایین تر یا بالاتر) در سایر دانشگاهها و موسسات آموزش عالی ارائه نشده است.
چنانچه بعد از فراغت از تحصیل، قصد استفاده و هرگونه بهره برداری اعم از چاپ کتاب، ثبت اختراع و … از این پایان نامه را داشته باشم، از حوزه معاونت پژوهشی واحد، مجوزهای مربوطه را اخذ نمایم.
چنانچه در هر مقطع زمانی خلاف موارد فوق ثابت شود، عواقب ناشی از آن را میپذیرم و دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات مجاز است با اینجانب مطابق ضوابط و مقررات رفتار نموده و در صورت ابطال مدرک تحصیلیام هیچگونه ادعایی نخواهم داشت.
نام و نام خانوادگی:
تاریخ و امضاء:
معاونت پژوهش و فناوری
فرم منشور اخلاق پژوهش
اینجانب محدثه سادات بنی فاطمی دانشجوی رشته حسابداری تعهد می نمایم که اصول زیر را در انجام پایان نامه مدنظر قرار داده ام.
1-اصل حقیقت جویی: تلاش در راستای پی جویی حقیقت و وفاداری به آن و دوری از هرگونه پنهان سازی حقیقت.
2- اصل رعایت حقوق: التزام به رعایت کامل حقوق پژوهشگران و پژوهیدگان (انسان،حیوان، نبات) و سایر صاحبان حق.
3- اصل مالکیت مادی و معنوی: تعهد به رعایت کامل حقوق مادی و معنوی دانشگاه و کلیه همکاران پژوهش.
4- اصل منافع ملی: تعهد به رعایت مصالح ملی و در نظرداشتن پیشبرد و توسعه کشور در کلیه مراحل پژوهش.
5- رعایت انصاف و امانت: تعهد به اجتناب از هرگونه جانب داری غیرعلمی و حفاظت از اموال، تجهیزات و منابع دراختیار.
6-اصل راز داری: تعهد به صیانت از اسرار واطلاعات محرمانه افراد، سازمان ها و کشور و کلیه افراد و نهادهای مرتبط با تحقیق.
7- اصل احترام: تعهد به رعایت حریم ها و حرمت ها در انجام تحقیقات و رعایت جانب نقد و خودداری از هرگونه حرمت شکنی.
8- اصل ترویج: تعهد به رواج دانش و اشاعه نتایج تحقیقات و انتقال آن به همکاران علمی و دانشجویان به غیر از مواردی که منع قانونی دارد.
9- اصل برائت: التزام به برائت جویی از هرگونه رفتار غیرحرفه ای و اعلام موضع نسبت به کسانی که حوزه علم و پژوهش را به شائبه های غیرعلمی می آلایند.
محل امضاء و تاریخ

با سپاس از اساتيد گرانقدر و بزرگوارم
جناب آقاي دكتر خسرو فغانی ماکرانی
جناب آقاي دكتر مجتبی مشدئی
كه زحمات بي شائبه ايشان را در طي دوران تحصيلم فراموش نخواهم كرد و با سپاس از اساتيدي كه خالصانه علم وتجربه خود را در اختيار من قرار داده و روشنگر راهم بوده اند
تقدیم به : مادر و پدر عزيزم
مي دانم اگر زحمات بي شائبه شما و دلسوزيهاي بي دريغتان نبود هرگز نمي توانستم اينگونه راه علم را بپيمايم ، با دلي مالامال از عشق بردستهاي پر مهرتان بوسه مي زنم و از صميم قلب مي گويم كه دوستتان دارم .
فهرست مطالب
عناوین صفحه
فصل اول : کلیات تحقیق
1-1- مقدمه ……………………………………………………………………………………………………………………………………..2
1-2- تعریف و بیان مسأله تحقیق ……………………………………………………………………………………………………….2
1-3- اهمیت و ضرورت انجام تحقیق …………………………………………………………………………………………………3
1-4- اهداف پژوهش ………………………………………………………………………………………………………………………..4
1-5- پرسش ها و فرضیه های تحقیق …………………………………………………………………………………………………5
1-5-1- پرسش های تحقیق ………………………………………………………………………………………………………………5
1-5-1-1- پرسش اصلی تحقیق …………………………………………………………………………………………………………5
1-5-1-2- پرسش های فرعی تحقیق ………………………………………………………………………………………………….5
1-5-2- فرضیه های تحقیق ……………………………………………………………………………………………………………….6
1-5-2-1- فرضیه اصلی تحقیق …………………………………………………………………………………………………………6
1-5-2-2- فرضیه های فرعی تحقیق ………………………………………………………………………………………………….6
1-6- قلمرو تحقیق ……………………………………………………………………………………………………………………………6
1-6-1- دوره زمانی انجام تحقیق ……………………………………………………………………………………………………….6
1-6-2- مکان انجام تحقیق ………………………………………………………………………………………………………………..6
1-6-3- قلمرو موضوعی تحقیق …………………………………………………………………………………………………………7
1-7- متغیرهای تحقیق و شاخص های اندازه گیری آن ها ……………………………………………………………………..7
1-7-1- متغیروابسته ………………………………………………………………………………………………………………………….7
1-7-2- متغیرمستقل …………………………………………………………………………………………………………………………8
1-7-3- متغیر کنترل ………………………………………………………………………………………………………………………11
1-8- بیان مدل تحقیق ……………………………………………………………………………………………………………………..12
1-9- تعریف واژه های کلیدی ………………………………………………………………………………………………………….14
1-10- جنبه های جدید و نوآوری تحقیق ………………………………………………………………………………………….17
1-11- کاربرد نتایج تحقیق ………………………………………………………………………………………………………………17
1-12- ساختار کلی تحقیق ………………………………………………………………………………………………………………17
فصل دوم : مبانی و پیشینه تحقیق
2-1- مقدمه ……………………………………………………………………………………………………………………………………19
2-2- تعریف سرمایه فکری ……………………………………………………………………………………………………………..19
2-3- سیر تاریخی توسعه مفهوم و کاربرد سرمایه فکری ………………………………………………………………………22
2-4- دلایل اندازه گیری سرمایه فکری ………………………………………………………………………………………………25
2-5- اجزای سرمایه فکری ………………………………………………………………………………………………………………26
2-5-1- سرمایه انسانی ……………………………………………………………………………………………………………………27
2-5-2- سرمایه ساختاری ………………………………………………………………………………………………………………..28
2-5-3- سرمایه مشتری (سرمایه بازار ) …………………………………………………………………………………………….28
2-5-4- سرمایه نوآوری ………………………………………………………………………………………………………………….29
2-6- روش های اندازه گیری سرمایه فکری ………………………………………………………………………………………29
2-6-1- کیوی توبین ……………………………………………………………………………………………………………………….29
2-6-2- حسابداری منابع انسانی ………………………………………………………………………………………………………30
2-6-3- ترازنامه نامرئی …………………………………………………………………………………………………………………..30
2-6-4- کارت ارزیابی متوازن ………………………………………………………………………………………………………….31
2-6-5- سرمایه فکری مستقیم …………………………………………………………………………………………………………32
2-6-6- جهت یابی اسکاندیا ……………………………………………………………………………………………………………32
2-6-7- حسابداری و هزینه یابی منابع انسانی ……………………………………………………………………………………33
2-6-8- کارگزار تکنولوژی ……………………………………………………………………………………………………………..33
2-6-9- کنترل دارایی نامشهود …………………………………………………………………………………………………………34
2-6-10- ارزش افزوده اقتصادی ………………………………………………………………………………………………………34
2-6-11- ارزش بازار به دفتر …………………………………………………………………………………………………………..35
2-6-12- ارزش نامشهود محاسبه شده ……………………………………………………………………………………………..36
2-6-13- جستجوگر ارزش ……………………………………………………………………………………………………………..37
2-6-14- نتایج امتیازی زنجیره ارزش ……………………………………………………………………………………………….37
2-7- فرمول های محاسباتی و روش های کمی جهت محاسبه ارزش سرمایه های فکری ………………………..38
2-8- طبقه بندی روش های اندازه گیری سرمایه فکری ……………………………………………………………………….39
2-8-1- طبقه اول : روش های سرمایه فکری مستقیم ………………………………………………………………………….39
2-8-2- طبقه دوم : روش های سرمایه گذاری بازار ……………………………………………………………………………40
2-8-3- طبقه سوم : روش های بازگشت روی دارایی ها …………………………………………………………………….40
2-8-4- طبقه چهارم : روش های کارت امتیازی ………………………………………………………………………………..40
2-9- زنجیره ارزش ………………………………………………………………………………………………………………………..40
2-9-1- فعالیت های اصلی زنجیره ارزش ………………………………………………………………………………………….41
2-9-2- فعالیت های پشتیبانی زنجیره ارزش …………………………………………………………………………………….42
2-10- مدیریت دانش ……………………………………………………………………………………………………………………..44
2-11- زمینه های پدیداری مدیریت دانش …………………………………………………………………………………………45
2-12- انواع دانش ………………………………………………………………………………………………………………………….45
2-13- مفهوم مدیریت دانش ……………………………………………………………………………………………………………46
2-14- مدیریت موفق سرمایه فکری ………………………………………………………………………………………………….47
2-15- الگوی ارزش افزوده اقتصادی ………………………………………………………………………………………………..48
2-16- آشفتگی مالی ……………………………………………………………………………………………………………………….49
2-17- علل مشکلات مالی ………………………………………………………………………………………………………………51
2-18- میزان ناکامی ها و شکست های تجاری …………………………………………………………………………………..52
2-19- هزینه آشفتگی مالی ………………………………………………………………………………………………………………53
2-20- آشفتگی مالی و منابع نقدی نگهداری شده ……………………………………………………………………………….54
2-21- مدل آلتمن برای پیش بینی آشفتگی مالی …………………………………………………………………………………55
2-22- پیشینه تحقیق ……………………………………………………………………………………………………………………….59
2-22-1- سرمایه فکری ………………………………………………………………………………………………………………….59
2-22-1-1- پیشینه تحقیق خارجی …………………………………………………………………………………………………..59
2-22-1-2- پیشینه تحقیق داخلی …………………………………………………………………………………………………….63
2-22-2- آشفتگی مالی………………… ………………………………………………………………………………………………..66
2-22-2-1- پیشینه تحقیق خارجی …………………………………………………………………………………………………..66
2-22-2-2- پیشینه تحقیق داخلی …………………………………………………………………………………………………….68
2-23- مقایسه تحقیق با تحقیقات داخلی و خارجی صورت گرفته ………………………………………………………..72

فصل سوم : روش تحقیق
3-1- مقدمه ……………………………………………………………………………………………………………………………………74
3-2- فرضیه تحقیق ………………………………………………………………………………………………………………………..74
3-3- فرضیه های مربوط به تحقیق ……………………………………………………………………………………………………75
3-4- قلمرو زمانی، مکانی و موضوعی تحقیق …………………………………………………………………………………….76
3-4-1- قلمرو زمانی ………………………………………………………………………………………………………………………76
3-4-2- قلمرو مکانی ……………………………………………………………………………………………………………………..76
3-4-3- قلمرو موضوعی تحقیق ……………………………………………………………………………………………………….76
3-5- روش و ابزار گردآوری داده ها …………………………………………………………………………………………………76
3-6- جامعه آماری …………………………………………………………………………………………………………………………77
3-7- روش تحقیق ………………………………………………………………………………………………………………………….78
3-8- متغیرهای تحقیق …………………………………………………………………………………………………………………….79
3-8-1- متغیر وابسته ………………………………………………………………………………………………………………………79
3-8-2- متغیر مستقل ………………………………………………………………………………………………………………………80
3-8-3- متغیر های کنترلی تحقیق …………………………………………………………………………………………………….82
3-9- بیان مدل تحقیق ……………………………………………………………………………………………………………………..83
3-10- آمار توصیفی ……………………………………………………………………………………………………………………….85
3-11- آزمون های پیش فرض رگرسیون …………………………………………………………………………………………..85
3-11-1- آزمون نرمال بودن …………………………………………………………………………………………………………….85
3-11-2- آزمون معنادار بودن …………………………………………………………………………………………………………..86
3-11-2-1- آزمون معنادار بودن رگرسیون ………………………………………………………………………………………..86
3-11-2-2- آزمون معنادار بودن ضرایب …………………………………………………………………………………………..87
3-11-3- آزمون دوربین ـ واتسون ……………………………………………………………………………………………………87
3-11-4- نمودارهای پراکنش باقیمانده در مقابل مقادیر برآورد شده ……………………………………………………..88
3-11-5- آزمون هم خطی ……………………………………………………………………………………………………………….88
3-12- مراحل آزمون فرضیه های آماری ……………………………………………………………………………………………89
3-13- خلاصه فصل ……………………………………………………………………………………………………………………….89
فصل چهارم: تجزیه و تحلیل آماری
4-1- مقدمه ……………………………………………………………………………………………………………………………………91
4-2- آمار توصیفی متغیرهای تحقیق …………………………………………………………………………………………………91
4-3- آزمون های پیش فرض رگرسیون …………………………………………………………………………………………….96
4-3-1- آزمون نرمال بودن توزیع متغیر وابسته …………………………………………………………………………………..97
4-3-2- آزمون نرمال بودن خطاها …………………………………………………………………………………………………….99
4-3-3- آزمون هم خطی ……………………………………………………………………………………………………………….104
4-3-4- نمودارهای پراکنش …………………………………………………………………………………………………………..104
4-4- تجزیه و تحلیل مدل های تحقیق ……………………………………………………………………………………………107
4-4-1- آزمون فرضیه اصلی تحقیق ………………………………………………………………………………………………..108
4-4-2- آزمون فرضیه های فرعی تحقیق …………………………………………………………………………………………114
4-4-2-1- آزمون فرضیه فرعی اول ………………………………………………………………………………………………..114
4-4-2-2- آزمون فرضیه فرعی دوم ……………………………………………………………………………………………….119
4-4-2-3- آزمون فرضیه فرعی سوم ………………………………………………………………………………………………124
4-5- تحلیل نتایج ضریب همبستگی ……………………………………………………………………………………………….128
4-5-1- نتایج همبستگی بین سرمایه فکری و آشفتگی مالی ……………………………………………………………….129
4-5-2- نتایج همبستگی بین سرمایه ساختاری و آشفتگی مالی …………………………………………………………..131
4-5-3- نتایج همبستگی بین سرمایه انسانی و آشفتگی مالی ………………………………………………………………133
4-5-4- نتایج همبستگی بین سرمایه مشتری و آشفتگی مالی ……………………………………………………………..135
4-6- آزمون های تکمیلی تحقیق …………………………………………………………………………………………………….137
4-6-1- مقایسه میانگین سرمایه فکری (VAIC) در بین گروه های مختلف ……………………………………….142
4-6-2- مقایسه میانگین سرمایه مشتری( CEE) در بین گروه های مختلف …………………………………………143
4-6-3- مقایسه میانگین سرمایه انسانی ( HCE) در بین گروه های مختلف ………………………………………..144
4-6-4- مقایسه میانگین سرمایه ساختاری (SCE) در بین گروه های مختلف ……………………………………..145
4-7- نتیجه گیری …………………………………………………………………………………………………………………………147
شماره فرضیه ………………………………………………………………………………………………………………………………..147
شرح ……………………………………………………………………………………………………………………………………………147
نتیجه ……………………………………………………………………………………………………………………………………………147
فرضیه اصلی …………………………………………………………………………………………………………………………………147
تأیید فرضیه ………………………………………………………………………………………………………………………………….147
فرضیه فرعی اول …………………………………………………………………………………………………………………………..147
رد فرضیه ……………………………………………………………………………………………………………………………………..147
فرضیه فرعی دوم …………………………………………………………………………………………………………………………..147
تأیید فرضیه ………………………………………………………………………………………………………………………………….147
فرضیه فرعی سوم ………………………………………………………………………………………………………………………….147
تأیید فرضیه ………………………………………………………………………………………………………………………………….147
فصل پنجم : خلاصه ، نتیجه گیری و پیشنهادها
5-1- مقدمه …………………………………………………………………………………………………………………………………149
5-2- نتایج آزمون فرضیه های تحقیق ……………………………………………………………………………………………..150
5-2-1- بررسی فرضیه اصلی تحقیق ……………………………………………………………………………………………….150
5-2-2- بررسی فرضیه فرعی اول …………………………………………………………………………………………………..150
5-2-3- بررسی فرضیه فرعی دوم …………………………………………………………………………………………………..151
5-2-4- بررسی فرضیه فرعی سوم ………………………………………………………………………………………………….151
5-3- تفسیر نتایج …………………………………………………………………………………………………………………………152
5-4- محدودیت های تحقیق ………………………………………………………………………………………………………….155
5-5- پیشنهادات تحقیق …………………………………………………………………………………………………………………155
5-5-1- پیشنهادات به استفاده کنندگان از نتایج تحقیق ………………………………………………………………………155
5-5-2- پیشنهادات برای تحقیقات آتی ……………………………………………………………………………………………158
5-6- خلاصه فصل ……………………………………………………………………………………………………………………….159
منابع ومأخذ
الف) منابع فارسی ………………………………………………………………………………………………………………………….160
ب) منابع انگلیسی …………………………………………………………………………………………………………………………163
فهرست اشکال و جداول
عناوین صفحه
نگاره 2-1- سیرتکامل وتحول تاریخی سرمایه فکری …………………………………………………………………………..24
نگاره 2-2- مدل زنجیره ارزش پورتر ………………………………………………………………………………………………..41
جدول3-1- تعداد شرکت های حاضر در تحقیق …………………………………………………………………………………78
جدول4-1- آماره های توصیفی ………………………………………………………………………………………………………..92
جدول4-2- آمار توصیفی متغیرهای تحقیق به تفکیک وضعیت آشفتگی مالی شرکت ها …………………………..95
جدول4-3- بررسی نرمال بودن متغیر آشفتگی مالی …………………………………………………………………………… 98
جدول 4-4- توزیع خطاها در مدل اول تحقیق …………………………………………………………………………………100
جدول 4-5- توزیع خطاها در مدل دوم تحقیق …………………………………………………………………………………101
جدول 4-6- توزیع خطاها در مدل سوم تحقیق ………………………………………………………………………………..102
جدول 4-7- تزیع خطاها در مدل چهارم تحقیق ……………………………………………………………………………….103
جدول4-8- خلاصه نتایج مدل اصلی ………………………………………………………………………………………………109
جدول4-9- نتایج تحلیل واریانس رگرسیون …………………………………………………………………………………….109
جدول4-10- ضرایب مدل اصلی ……………………………………………………………………………………………………111
جدول4-11- خلاصه نتایج مدل فرضیه فرعی اول …………………………………………………………………………….115
جدول4-12- نتایج تحلیل واریانس رگرسیون …………………………………………………………………………………..115
جدول4-13- ضرایب مدل فرضیه فرعی اول ……………………………………………………………………………………116
جدول4-14- خلاصه نتایج مدل فرضیه فرعی دوم ……………………………………………………………………………119
جدول4-15- نتایج تحلیل واریانس رگرسیون …………………………………………………………………………………..120
جدول4-16- ضرایب مدل فرضیه فرعی دوم ……………………………………………………………………………………121
جدول4-17- خلاصه نتایج مدل فرضیه فرعی سوم …………………………………………………………………………..124
جدول4-18- نتایج تحلیل واریانس رگرسیون …………………………………………………………………………………. 125
جدول4-19- ضرایب مدل فرضیه فرعی سوم …………………………………………………………………………………..126
جدول4-20- ضرایب همبستگی پیرسون سرمایه فکری و آشفتگی مالی ……………………………………………….130
جدول4-21- ضرایب همبستگی پیرسون سرمایه ساختاری و آشفتگی مالی ………………………………………….132
جدول4-22- ضرایب همبستگی پیرسون سرمایه انسانی و آشفتگی مالی …………………………………………….134
جدول4-23- ضرایب همبستگی پیرسون سرمایه مشتری و آشفتگی مالی………………………………………………136
جدول4-24- نتیجه تقسیم بندی شرکت های نمونه به گروه های سه گانه…………………………………………… 138
جدول4-25- نتایج حاصل از آزمون تحلیل واریانس …………………………………………………………………………139
جدول4-26- بررسی میانگین متغیرهای سرمایه فکری،سرمایه مشتری،سرمایه انسانی وسرمایه ساختاری درمیان گروه های سه گانه …………………………………………………………………………………………………………………………141
جدول4-27- خلاصه نتایج فرضیه های تحقیق …………………………………………………………………………………147
چکیده:

این مقاله به بررسی تأثیر سرمایه فکری بر احتمال وقوع آشفتگی مالی شرکتهای پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران طی دوره زمانی 1386- 1390میپردازد. در این راستا به منظور اندازهگیری سرمایه فکری از شاخص پالیک و برای اندازهگیری آشفتگی مالی از مدل مدل آلتمن بهره گرفته شده است. در این پژوهش از الگوهای رگرسیون لوجستیک و تحلیل واریانس یکطرفه برای تجزیه و تحلیل فرضیات تحقیق بهره گرفته شد. با توجه به نتایج تحقیق، میتوان گفت رابطه معکوس و معناداری بین سرمایه فکری و سطح آشفتگی مالی شرکتها وجود دارد.که شركتهايي كه از سطح بيشتري از كنترل و تمركز روي داراييهاي نامشهود خود برخوردارند به نسبت شركتهايي كه نسبت به اين داراييها و بطور اخص سرمايههاي فكري بيتوجهاند، داراي عملكرد و بازگشت سرمايه بهتر و نوسان قيمت سهام اين شركتها كمتر بوده است و شرکتهایی که عملکرد مطلوبتری داشته باشند و دچار نوسان کمتری در قیمت سهام خود شوند؛ سرمایهگذاران و اعتباردهندگان نیز نسبت به آن شرکت نظر مساعدتری داشته باشند و شرکت از صرف هزینههای بیشتر در رقابت با سایر شرکتهای مشابه بینیاز شود و با هزینه کمتر اعتبار و وام دریافت میکنند و طبیعتاً احتمال وقوع آشفتگی مالی در این شرکتها به مراتب کاهش مییابد.
واژگان کلیدی: سرمایه فکری، آشفتگی مالی، مدل آلتمن، مدل پالیک
فصل اول:
کليات تحقيق
1-1- مقدمه
در این فصل از تحقیق به بیان مشکل تحقیق، اهمیت و ضرورت تحقیق، اهداف تحقیق، پرسش و فرضیههای تحقیق و تعریف عملیاتی واژههای مورد استفاده در تحقیق میپردازیم. همچنین پس از معرفی متغیرهای مورد استفاده در تحقیق مدلهای رگرسیونی مورد استفاده در تحقیق نیز ارائه میگردد و در پایان فصل محتوای فصل
های بعدی تحقیق نیز ارائه میگردد.
1-2- تعريف و بيان مسأله تحقيق
سرمایه فکری یک سازمان داراییها و منابع ذهنی و نامشهودی است که سازمان با برگرداندن آنها به فرآیندهای جدید، کالا و خدمات به خلق ارزش میپردازد. در گذشته از هر صد دلار سرمايهگذاري در سهام شركتهاي توليدي آمريكا، درصد زیادی از اين سرمايهگذاري صرف داراييهاي مشهود ميشد و داراييهاي مشهود سهم عظيمي از ارزش بازار شركتها را در بر ميگرفتند. اما در چند سال اخیر، درصد زیادی از ارزش بازار شركت را سرمايههاي فكري تشكيل میدهد. اين افزايش نسبت داراييهاي نامشهود به كل ارزش بازار شركتها، اهميت توجه به سرمايه فكري را نشان ميدهد (چنگ، لین، هسیآو و لی1، 2008).
از سوی دیگر، آشفتگی مالی و در نهایت ورشکستگی، زیانهاي سنگینی را براي سهامداران، مدیران، شرکتها و اقتصاد کشور ایجاد میکند. نتايج تحقيقات نشان داده است كه شركتهايي كه از سطح کمتری از كنترل و تمركز روي داراييهاي نامشهود خود برخوردارند در مقابل شركتهايي كه نسبت به اين داراييها و بطور اخص سرمايههاي فكري توجه کافی میکنند، داراي عملكرد و بازگشت سرمايه ضعیفتری هستند و نوسان قيمت سهام اين شركتها بیشتر بوده است و احتمال وقوع آشفتگی مالی در این شرکتها بیشتر است (برامهندكار، اریکسون، اپلبی2، 2007). داراییهای فکری سازمان مهمترین بخش دانش سازمانی است و نیاز به شناخت و اندازهگیری دارد. داراییها در تعیین جایگاه یک شرکت در عرصه بینالمللی و در تعیین ارزش شرکت بسیار مؤثر هستند. داراییهای نامشهود هر شرکت بطور موجز عبارتند از: نام تجاری شرکت، مشتریان وفادار شرکت، کارکنان راضی، کارکنان خلاق، فرهنگ سازمانی منعطف و پویا، مدیران کارآمد و لایق، جو ریسک پذیری سازمان، تصور خوب از شرکت در نزد مشتریان. برای مثال ارزش مارک تجاری کوکا کولا چندین برابر کل ارزش داراییهای این شرکت است. این دسته داراییها در ایجاد مزیت رقابتی بلندمدت برای شرکتها نقش بسزایی دارند. شرکتهایی که بتوانند این داراییهایشان را به خوبی تشخیص دهند و آنها را مدیریت کنند، نسبت به رقبایشان از عملکرد بهتری برخوردار خواهند بود. به عبارت دیگر مدیریت صحیح این داراییها در موفقیت شرکتهایی که در دنیای پر رقابت امروزه فعالیت می کنند نقش انکارناپذیری دارد. سرمایه فکری مبحثی است که به مدیریت و اداره این دارایی ها می پردازد (مار و اسچیوما، 2004). مدیریت سرمایه فکری برای موفقیت بلندمدت یک شرکت بسیار مهم تشخیص داده شده است و بر احتمال وقوع آشفتگی مالی در شرکت مؤثر است (برنان و کونل، 2000). به طور خلاصه میتوان بیان نمود که این تحقیق به دنبال بررسی ارتباط بین سرمایه فکری و احتمال وقوع آشفتگی مالی در شرکت خواهد بود و نتایج این تحقیق میتواند دلیلی برای اثبات این مشکل باشد که کمبود سرمایه فکری در شرکت احتمال وقوع آشفتگی مالی را افزایش میدهد.
1-3- اهميت و ضرورت انجام تحقيق
تحليلگران، سرمايهگذاران و ساير استفادهكنندگان، صورتهای مالی را مورد تجزيه و تحليل قرار میدهند و بر مبناي آن، تصميمگيري نسبت به خريد و يا فروش سهام صورت ميپذيرد. اما یکی از اجزایی که در این تحلیلها کمتر مورد توجه قرار میگیرد، اطلاعات مربوط به داراییهای نامشهود و به طور خاص سرمایه فکری میباشد. غالباً در تحلیل صورتهای مالی نسبتهایی به کار گرفته میشود که بعد معنوی سازمان را نادیده میگیرند. از طرف دیگر، سرمایه فکری نیروی محرکه اصلی و پایدار عملکرد سازمانی است که بهتر از هر چیزی ارزش واقعی سازمان را منعکس میکند (چهارباغی و کریپس3، 2006) و سرمایه غیرمادی بیش از سرمایه مادی ارزش ایجاد میکند (زرنلر و هاسیلوقلو و سزگین4، 2008). بنابراین میتوان این طور بیان نمود که شرکتهایی که به موضوع سرمایه فکری بیتوجه هستند به احتمال بیشتری در آشفتگی مالی و در نهایت ورشکستگی گرفتار میشوند. همانطور که در قسمت قبلی گفته شد در بسیاری از شرکتها مثل کوکا کولا ارزش نام تجاری این شرکت به مراتب بیشتر از مجموع داراییهای فیزیکی آن است. از این رو مسأله سرمایه فکری (از جمله برند و نام تجاری و …) موضوع با اهمیتی است. در صورت توجه شرکتها به این موضوع عملکرد بلندمدت شرکت بهبود مییابد و تمام گروههای ذینفع از وضع مطلوب یک شرکت مثل سهامداران، مدیران، اعتباردهندگان و … از مزایای آن بهرهمند میشوند. در صورت عدم توجه شرکت به این موضوع زمینه بروز مشکلات اقتصادی در شرکت فراهم میشود و بر منافع کلیه گروههای فوق تأثیر معکوس خواهد گذاشت. انجام تحقیق فوق میتواند تلنگری برای شرکتها در مورد اهمیت موضوع سرمایه فکری باشد.
همچنین به تدوینکنندگان استانداردهای حسابداری نیز میتواند این پیام را بدهد که در تدوین استانداردهای حسابداری به بعد معنوی سازمان که کمتر مورد توجه قرار گرفته است بیشتر توجه نمایند. در صورت عدم انجام این تحقیق و بیتوجهی تحلیلگران به موضوع سرمایه فکری و تأثیر آن بر احتمال وقوع آشفتگی مالی و استفاده نکردن از متغیر سرمایه فکری در پیشبینی احتمال وقوع آشفتگی مالی، زمینه وقوع اشتباه در تحلیلهای تحلیلگران ایجاد میشود.
1-4- اهداف پژوهش
هدف اصلی، بررسی رابطه سرمایههای فکری و احتمال وقوع آشفتگی مالی در شرکتهای پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران است.
اهداف فرعی
1- بررسی رابطه سرمایه ساختاری و احتمال وقوع آشفتگی مالی در شرکتهای پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران.
2- بررسی رابطه سرمایه انسانی و احتمال وقوع آشفتگی مالی در شرکتهای پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران.
3- بررسی رابطه سرمایه مشتری و احتمال وقوع آشفتگی مالی در شرکتهای پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران.
1-5- پرسشها و فرضيههای تحقیق
1-5-1- پرسشهای تحقيق
1-5-1-1- پرسش اصلی تحقیق
آیا رابطه معناداری بین سرمایه فکری و میزان آشفتگی مالی در شرکتهای پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران وجود دارد؟
1-5-1-2- پرسشهای فرعی تحقیق
1- آیا رابطه معناداری بین سرمایه ساختاری و احتمال وقوع آشفتگی مالی در شرکتهای پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران وجود دارد؟
2- آیا رابطه معناداری بین سرمایه انسانی و احتمال وقوع آشفتگی مالی در شرکتهای پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران وجود دارد؟
3- آیا رابطه معناداری بین سرمایه مشتری و احتمال وقوع آشفتگی مالی در شرکتهای پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران وجود دارد؟
1-5-2- فرضيههاي تحقيق
1-5-2-1- فرضیه اصلی تحقیق
رابطه معناداری بین سرمایه فکری و میزان آشفتگی مالی در شرکتهای پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران وجود دارد.
1-5-2-2- فرضیههای فرعی تحقیق
1- رابطه معناداری بین سرمایه ساختاری و احتمال وقوع آشفتگی مالی در شرکتهای پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران وجود دارد.
2- رابطه معناداری بین سرمایه انسانی و احتمال وقوع آشفتگی مالی در شرکتهای پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران وجود دارد.
3- رابطه معناداری بین سرمایه مشتری و احتمال وقوع آشفتگی مالی در شرکتهای پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران وجود دارد.
1-6- قلمرو تحقيق
1-6-1- دوره زماني انجام تحقيق
دوره زمانی تحقیق بازه زمانی 1386 تا 1390 را در بر میگیرد.
1-6-2- مکان انجام تحقيق:
شرکتهای پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران
1-6-3- قلمرو موضوعي تحقيق
تأثیر سرمایه فکری در کاهش احتمال وقوع آشفتگی مالی شرکتهای پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران.
1-7- متغيرهاي تحقيق و شاخصهاي اندازهگيري آنها
1-7-1- متغير وابسته
آشفتگی مالی (FD)
یکی از پژوهشهایی که جهت ایجاد مدلی برای پیشبینی ورشکستگی انجام شد، مطالعات بیور5 بود. وی برای پیشبینی ورشکستگی شرکتها از نسبتهای مالی استفاده نمود. این مدل در 78% موارد پیشبینی درستی در 5 سال قبل از آشفتگی مالی ارائه مینماید. آلتمن در ادامه به تکمیل مطالعات بیور پرداخت و مدل خود را تحت عنوان مدل امتیاز Z نامگذاری نمود. آلتمن6، در ادامه مطالعات به تهیه مدل تکمیلی پرداخت و مدل جدیدی را تحت عنوان Z^’ در سال 1983 ارائه نمود. وی با انتخاب 22 نسبت مالي كه از نظر او بهترين پيشبيني كنندهها براي آشفتگی مالی بودند؛ پنج نسبت را انتخاب نمود. دقت مدل آلتمن برای یک سال قبل از ورشکستگی حدود 83% به دست آمد. مدل آلتمن به شرح زیر میباشد:
Z^’=0.717α_1+0.84α_2+3.1α_3+0.42α_4+0.998α_5
که در این مدل:
شاخص کل (Z^’)
نسبت سرمایه در گردش به کل داراییها (α_1)
نسبت سود انباشته به کل داراییها (α_2)
نسبت سود قبل از بهره و مالیات به کل داراییها (α_3)
نسبت ارزش دفتری حقوق صاحبان سهام به ارزش دفتری بدهی (α_4)
نسبت فروش به کل داراییها (α_5)
اگر 1.2 Z'<ورشکستگی کامل، اگر 2.9 Z'<>1.2 مابین ورشکستگی و غیرورشکستگی و اگر 2.9Z’> واحد تجاری در سلامت کامل به سر میبرد. کلیه اعداد مطابق با مدل آلتمن است و قابل تغییر و تصرف نمیباشند.
1-7-2- متغير مستقل
سرمایه فکری7 (VAICit)
با توجه به بررسیهای صورت پذیرفته مدلهای متعددی برای ارزیابی سرمایه فکری مورد استفاده قرار میگیرد. برای این منظور، از بین این مدلهای مختلف، مدل ضریب ارزش افزوده فکری پالیک8 (1998) مورد استفاده قرار خواهد گرفت:
VAICit = CEEit + HCEit + SCEit
که در این مدل:
VAICit: ضریب ارزش افزوده فکری؛
CEEit: ضريب كارايي سرمایه مشتری (ارتباطي)9؛
HCEit: ضریب کارایی سرمایه انسانی10 ؛
SCEit: ضريب کارایی سرمايه ساختاري11 است.
مراحل محاسبه VAICit به صورت زیر میباشد:
1- محاسبه ارزش افزوده شركت i در سال t به صورت زیر انجام میشود:
VAit = Iit + DPit + Dit +Tit + Rit
که در آن:
VAit : ارزش افزوده كلي شركت12 و
Iit : جمع هزينه بهره شركت i در سال t؛
DPit : هزينه استهلاك شركت iدر سال t؛
Dit : سود سهام شركت iدر سال t؛
Tit : ماليات شركت iدر سال t؛
Rit : سود انباشته شركت iدر سال t.
2- محاسبه ضريب كارايي ارتباطي (CEEit) كه به وسيله اين عبارات تعريف ميشود:
CEEit = VAit / CEit
که در آن:
CEEit : ضريب كارايي مشتری (ارتباطي) ؛
VAit : ارزش افزوده كلي شركت و
CEit : ارزش دفتري خالص داراييهاي شركت است.
3. حقوق و دستمزد يكي از شاخصهاي سرمايه انساني شركت HCE است که به صورت زیر محاسبه میشود:
HCEit = VAit / HCit
كه در آن:
: HCEitضريب سرمايه انساني شركت؛
VAit : ارزش افزوده كلي شركت و
HCit : كل مبلغ سرمايهگذاري شده براي حقوق و دستمزد است.
4- اولين گام براي تعيين ضريب کارایی سرمايه ساختاري (SCEit) محاسبه سرمايه ساختاري شركت (SC) است که به صورت زیر محاسبه میشود:
SCit = VAit – HCit
که در آن:
SCit : سرمايه ساختاري شركت؛
VAit: ارزش افزوده كلي شركت و
HCit : كل مبلغ سرمايهگذاري شده براي حقوق و دستمزد است.
همچنین برای محاسبه SCEit از رابطه زیر بهره گرفته میشود:
SCEit = SCit / VAit
که در آن:
SCEit : ضريب سرمايه ساختاري؛
SCit : سرمايه ساختاري شركت
VAit : ارزش افزوده كلي شركت است.
اين مدل به دليل مزايايي كه نسبت به ساير مدلها دارد، به عنوان مدل سنجش عملكرد سرمايه فكري در اين تحقيق انتخاب شده است.
1-7-3- متغيرهاي کنترل
با مطالعه روی پژوهشهای صورت گرفته پیرامون آشفتگی مالی و ورشکستگی متغیرهای کنترل به شرح زیر ارائه شده است:
نسبت اهرمی (〖LEV〗_(i,t))، اندازه شرکت (〖SIZE〗_(i,t))، بازدهی کل داراییها (〖ROA〗_(i,t))، تغییرات وجه نقد (〖ΔCASH〗_(i,t))، مانده پایان دوره وجهنقد (〖CASH〗_(i,t))، انحراف معیار بازدهی شرکت (〖STD_RET〗_(i,t)) و نرخ بازدهی بدون ریسک (〖RATE〗_t). در مدل کلی تحقيق نيز از متغيرهاي کنترلی که در بالا به آنها اشاره شده استفاده گرديده است.
1-8- بيان مدل تحقيق :
مدل شماره 1- رابطه معناداری بین سرمایه فکری و میزان آشفتگی مالی در شرکتهای پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران وجود دارد.
〖FD〗_(i,t)=〖γ_1 VAIC〗_(i,t)+γ_2 〖LEV〗_(i,t)+γ_3 〖ROA〗_(i,t)+γ_4 〖SIZE〗_(i,t)+γ_5 〖ΔCASH〗_(i,t)+γ_6 〖CASH〗_(i,t)+γ_7 〖STD_RET〗_(i,t)+γ_8 〖RATE〗_t+ε_(i,t)
که در این مدل:
:〖FD〗_(i,t) میزان آشفتگی مالی، VAICit: ضریب ارزش افزوده فکری؛ 〖LEV〗_(i,t): اهرم مالی؛ 〖ROA〗_(i,t): بازدهی کل داراییها؛ 〖SIZE〗_(i,t): اندازه شرکت؛ 〖ΔCASH〗_(i,t): تغییرات وجه نقد؛ 〖CASH〗_(i,t): مانده پایان دوره وجهنقد؛ 〖STD_RET〗_(i,t): انحراف معیار بازدهی شرکت؛ 〖RATE〗_t: نرخ بازدهی بدون ریسک.
مدل شماره 2- رابطه معناداری بین سرمایه ساختاری و احتمال وقوع آشفتگی مالی در شرکتهای پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران وجود دارد.
〖FD〗_(i,t)=〖γ_1 SCE〗_(i,t)+γ_2 〖LEV〗_(i,t)+γ_3 〖ROA〗_(i,t)+γ_4 〖SIZE〗_(i,t)+γ_5 〖ΔCASH〗_(i,t)+γ_6 〖CASH〗_(i,t)+γ_7 〖STD_RET〗_(i,t)+γ_8 〖RATE〗_t+ε_(i,t)
که در این مدل:
:〖FD〗_(i,t) میزان آشفتگی مالی، SCEit: ضريب کارایی سرمايه ساختاري؛ 〖LEV〗_(i,t): اهرم مالی؛ 〖ROA〗_(i,t): بازدهی کل داراییها؛ 〖SIZE〗_(i,t): اندازه شرکت؛ 〖ΔCASH〗_(i,t): تغییرات وجه نقد؛ 〖CASH〗_(i,t): مانده پایان دوره وجهنقد؛ 〖STD_RET〗_(i,t): انحراف معیار بازدهی شرکت؛ 〖RATE〗_t: نرخ بازدهی بدون ریسک.
مدل شماره 3- رابطه معناداری بین سرمایه انسانی و احتمال وقوع آشفتگی مالی در شرکتهای پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران وجود دارد.
〖FD〗_(i,t)=〖γ_1 HCE〗_(i,t)+γ_2 〖LEV〗_(i,t)+γ_3 〖ROA〗_(i,t)+γ_4 〖SIZE〗_(i,t)+γ_5 〖ΔCASH〗_(i,t)+γ_6 〖CASH〗_(i,t)+γ_7 〖STD_RET〗_(i,t)+γ_8 〖RATE〗_t+ε_(i,t)
که در این مدل:
:〖FD〗_(i,t) میزان آشفتگی مالی، HCEit: ضریب کارایی سرمایه انسانی؛ 〖LEV〗_(i,t): اهرم مالی؛ 〖ROA〗_(i,t): بازدهی کل داراییها؛ 〖SIZE〗_(i,t): اندازه شرکت؛ 〖ΔCASH〗_(i,t): تغییرات وجه نقد؛ 〖CASH〗_(i,t): مانده پایان دوره وجهنقد؛ 〖STD_RET〗_(i,t): انحراف معیار بازدهی شرکت؛ 〖RATE〗_t: نرخ بازدهی بدون ریسک.
مدل شماره 4- رابطه معناداری بین سرمایه مشتری و احتمال وقوع آشفتگی مالی در شرکتهای پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران وجود دارد.
〖FD〗_(i,t)=〖γ_1 CEE〗_(i,t)+γ_2 〖LEV〗_(i,t)+γ_3 〖ROA〗_(i,t)+γ_4 〖SIZE〗_(i,t)+γ_5 〖ΔCASH〗_(i,t)+γ_6 〖CASH〗_(i,t)+γ_7 〖STD_RET〗_(i,t)+γ_8 〖RATE〗_t+ε_(i,t)
که در این مدل:
:〖FD〗_(i,t) میزان آشفتگی مالی، CEEit: ضريب كارايي سرمایه مشتری (ارتباطي)؛ 〖LEV〗_(i,t): اهرم مالی؛ 〖ROA〗_(i,t): بازدهی کل داراییها؛ 〖SIZE〗_(i,t): اندازه شرکت؛ 〖ΔCASH〗_(i,t): تغییرات وجه نقد؛ 〖CASH〗_(i,t): مانده پایان دوره وجهنقد؛ 〖STD_RET〗_(i,t): انحراف معیار بازدهی شرکت؛ 〖RATE〗_t: نرخ بازدهی بدون ریسک.
1-9- تعريف واژههاي کليدي
سرمایه فکری
طبق تعریف مار و سکوما13 سرمایه فکری، مجموعهای از داراییهای مبتنی بر دانش است که به یک سازمان تعلق دارد و به طور چشمگیر در بهبود موقعیت رقابتی مشارکت دارد. تمامی تعاریف پیرامون سرمایه فکری بر این اصل استوارند که سرمایه فکری، مجموع داراییهای نامشهود سازمان اعم از دانش، سرمایه ساختاری، سرمایه ارتباطی، سرمایه سازمانی، سرمایه داخلی و سرمایه خارجی را شامل میشود (الریش14، 1998).
سرمایه ساختاری (فرآیندی)
سرمايه ساختاري را ادوينسون و مالون به عنوان سختافزار، نرمافزار، پايگاه دادهها، ساختار سازماني، حقوق انحصاري سازمان، علايم تجاري و تمام تواناييهاي سازمان كه حامي بهرهوري كاركنان است، تعريف ميكنند. سرمايه ساختاري چيزي است كه، هنگامي كه كاركنان شب به خانه ميروند در شركت باقي ميماند. سرمايه ساختاري به چند دسته تقسيم ميشود: فرهنگ شركت، ساختار سازماني، يادگيري سازماني، فرآيند عملياتي و سيستم اطلاعاتي (زاهدي و همكاران، 1386).
سرمایه ارتباطی (مشتری)
سرمايه مشتري كه بعنوان پل و كاتاليزوري در فعاليتهاي سرمايه فكري محسوب ميشود، از ملزومات اصلي و تعيين كننده تبديل سرمايه فكري به ارزش بازار و در نتيجه عملكرد تجاري شركت است. سرمايه مشتري يك جزء اصلي و اساسي سرمايه فكري به شمار ميرود كه ارزش را در كانالهاي بازاريابي و ارتباطاتي كه شركت با رهبران آن صنعت و تجارت دارد، جاي داده است (زاهدي و همكاران، 1386).
سرمایه انسانی
سرمايه انساني، نشان‌دهنده موجودي دانش افراد يك سازمان است (بنتيس و همكاران، 2002). «بنتيس» (1998) سرمايه انساني را به عنوان قابليت جمعي يك سازمان براي استخراج بهترين راه‌حلها از دانش افرادش توصيف مي‌كند. «روس و همكاران» (1997) نيز بر اين باورند كه كاركنان سرمايه فكري را از طريق شايستگي، نگرش و چالاكي فكری خود ايجاد مي‌كنند. به‌عبارت ديگر، شايستگي شامل مهارتها و تحصيلات فرد مي‌شود، در حالي كه نگرش دربرگيرنده جزء رفتاري كار كاركنان است. چالاكي فكري، فرد را به تغيير رويّه‌ها و تفكر در مورد راه‌حل هاي نوآورانه مسائل قادر مي‌سازد. «بروكينگ» (1996) نيز معتقد است داراييهاي انساني يك سازمان شامل مهارتها، تخصص، توانايي حل مسئله و سبكهاي رهبري مي‌شود.
آشفتگی مالی
آشفتگی مالی بیانگر شرایطی است که شرکت در ایفای تعهدات و پرداخت بدهیها ناتوان باشد و یا با مشکل مواجه شود. همچنین آشفتگی مالی به معنای افزایش ریسک ورشکستی شرکت میباشد؛ به عبارت دیگر، هرچه درجه آشفتگی مالی شرکتی بیشتر باشد، احتمال ورشکستگی آن در سال بعد یا سالهای بعد بیشتر است (هاشمی، 1388).
مدل آلتمن
Z^’=0.717α_1+0.84α_2+3.1α_3+0.42α_4+0.998α_5
که در این مدل:
شاخص کل (Z^’)
نسبت سرمایه در گردش به کل داراییها (α_1)
نسبت سود انباشته به کل داراییها (α_2)
نسبت سود قبل از بهره و مالیات به کل داراییها (α_3)
نسبت ارزش دفتری حقوق صاحبان سهام به ارزش دفتری بدهی (α_4)
نسبت فروش به کل داراییها (α_5)
اگر Z'<1.2 ورشکستگی کامل، اگرZ'<2.9 >1.2 مابین ورشکستگی و غیر ورشکستگی و اگر Z’>2.9 واحد تجاری در سلامت کامل به سر میبرد. کلیه اعداد مطابق با مدل آلتمن است و قابل تغییر و تصرف نمیباشند.
مدل ضریب ارزش افزوده فکری پالیک
VAICit = CEEit + HCEit + SCEit
که در این مدل:
VAICit: ضریب ارزش افزوده فکری؛
CEEit: ضريب كارايي سرمایه مشتری (ارتباطي)؛
HCEit: ضریب کارایی سرمایه انسانی؛
SCEit: ضريب کارایی سرمايه ساختاري است.
1-10- جنبههاي جديد و نوآوري تحقيق
در تحقیقاتی که در ایران و جهان موضوع سرمایه فکری را مورد بررسی قرار دادهاند به بررسی تأثیر سرمایه فکری بر ابعاد مختلفی مثل رقابتپذیری، توان صادراتی، عملکرد سازمان، سودآوری، انعطافپذیری مالی و … پرداختهاند. همچنین تحقیقات مختلفی در مورد موضوع آشفتگی مالی صورت گرفته است. از آنجا که هیچ تحقیقی که به طور همزمان این دو متغیر در کنار یکدیگر بررسی کند صورت نپذیرفته است انجام چنین تحقیقی در نوع خود جدید و بیسابقه بوده و برای طیف گستردهای از سازمانها و نهادها مؤثر واقع خواهد شد.
1-11- کاربرد نتايج تحقيق
نتایج حاصل از این تحقیق، میتواند برای مدیران مالی و تحلیلگران و سایر علاقهمندان بازار سرمایه؛ همچنین محققین، دانشجویان و اساتید دانشگاه مفید واقع گردد.
1-12- ساختار کلي تحقيق
در فصل اول، کليات تحقيق ارائه شد. تعريف و بيان موضوع تحقيق انگيزه و اهميت، هدف، فرضيه و قلمرو تحقيق بيان شد و نهايتاً متغيرهاي تحقيق بيان شد. فصل دوم به پيشنيه موضوع و ادبيات تحقيق اختصاص دارد. که مفاهيم بنيادي موضوع تحقيق، سابقه تحقيق و تحقيقاتي مطرح ميشود که تا کنون در اين رابطه انجام شده است. در فصل سوم، روش تحقيق تشريح ميشود. که در ابتدا به فرضيه تحقيق و سپس به مباني اندازهگيري متغيرهاي آن پرداخته ميشود و سپس مراحل جمعآوري اطلاعات و مدلهاي تحزيه و تحليل اطلاعات و روشهاي آماري مورد استفاده بيان خواهد شد. در فصل چهارم، نتايج آماري بدست آمده تجزيه و تحليل خواهد شد که شامل آزمون فرضيه و بررسي و تحليل يافتهها خواهد بود. در فصل پنجم خلاصه تحقيق بيان ميشود و نتيجهگيري و بررسي تطبيقي يافتهها ارائه ميشود در پايان اين بخش پيشنهادها و زمينههاي تحقيقات آتي ارائه ميشود. پيوستهاي تحقيق شامل اطلاعات استفاده شده، منابع و مآخذ و ساير جداول پيوست ارائه ميشود.
فصل دوم:
مبانی و پیشینه تحقیق
2-1- مقدمه
در اين فصل ابتدا به بررسي و شناخت سرمایه فکری و ابعاد آن ميپردازيم، مباحث و نظریات پیرامون این متغیر به طور مکفی مورد بررسی قرار میگیرد. طبق دیدگاه مبتنی بر منابع شرکت، سرمایه فکری منابع استراتژیکی هستند که شرکتها را قادر به ایجاد مزیت رقابتی و عملکرد مالی برتر مینمایند. امروزه دانش به عنوان مهمترین سرمایه، جایگزین سرمایههای مادی به ویژه در محیط رقابتی و فناوری شده است. لذا مفهوم سرمایه فکری کاربردی مهم و گسترده یافته است. سرمایه فکری در مشتریان، فرآیندها، اطلاعات، علامت تجاری، منابع انسانی و سیستمهای سازمان متجلی میشود و نقش فزایندهای در خلق مزیتهای رقابتی پایدار ایفا میکند. در ادامه مباحث پیرامون آشفتگی مالی به عنوان متغیر وابسته مطرح میگردد. آشفتگی مالی شرکتها تبعات جبران ناپذیری را برای آنها به همراه دارد و بر قدرت سودآوری شرکت تأثیر نامطلوبی به جای میگذارد. غالباً شرکتهایی که به سرمایه فکری توجه دارند قدرت بیشتری در جذب مشتریان، ایجاد رضایت مندی در آنها، افزایش قدرت بازاریابی و … پیدا میکنند و احتمالا کمتر گرفتار آشفتگی مالی میشوند. در انتها نيز به بیان پيشينه تحقیقات خارجي و داخلي که به موضوع مورد بررسی مربوط میشود را بیان میکنیم.
2-2- تعریف سرمایه فکری
نویسندگان مختلف این واژه را به اشکال گوناگون تفسیر کردهاند، اما معنی پر کاربرد تر این واژه دانش مفید بسته بندی شده است. دانش در اینجا باید مفهومی کاملا وسیع تعبیر شود. فرآیند ها، سیستم های اطلاعاتی، محصولات جدید ارائه نشده، نام های تجاری، مهارت های کارکنان و فهرست مشتریان همگی می توانند بخشی از سرمایه فکری باشند (سلیمانی، 1384). سرمایه فکری موجودی دانش یک سازمان است که در یک مقطع زمانی خاص در آن وجود دارد. سرمایه فکری شامل تمامی منابع دانش محوری است که برای سازمان ارزش تولید می کنند ولی در صورت های مالی وارد نمی شوند (پابلوس، 2004). به عبارت دیگر سرمایه فکری عبارت است از: داشتن دانش، به کار بردن تجربه، تکنولوژی سازمانی، ارتباط با مشتری و عرضه کننده و نیز توانایی های حرفه ای که یک مزیت رقابتی در بازار را از آنِ شرکت می کند (ادوینسون و مالونه، 1997). به نظر هال سرمایه فکری ممکن است جزو دارایی ها دسته بندی شود (مانند مارک، علامت تجاری، قرادادها و پایگاه داده ها)، یا به عنوان مهارت شناخته شود (مانند اینکه کارکنان دانش چگونگی انجام دادن کار را بلد باشند) و یا فرهنگ سازمانی شرکت. به گفته اسکاندیا، اجزای سرمایه فکری شاخصی برای ارزش آتی شرکت و توانایی شرکت برای کسب نتایج مالی محسوب می شود (زاهدی و لطفی زاده، 1388).
در تعریفی دیگر به نظر ادوینسون و سالیوان سرمایه فکری دانشی است که می تواند به ارزش تبدیل شود. از طرفی سرمایه فکری را مبنایی برای درک دارایی های نامشهود سازمان معرفی کرده اند که شامل دانش، اطلاعات، دارایی های فکری و تجربه است. سرمایه فکری عبارتست از کارکنان، مدیران، رهبران، پرستاران، کارکنان اجرائی، و بطور کلی، نیروی انسانی شرکت و غیره. این سرمایه یک شاخص کلیدی عملکرد است که باید شناخته شود، حفاظت شود و توسط کارکنان پرورش یابد، تا شرکت بتواند در بازار پر تحول اطلاعات، عملکردش را حفظ کرده و بهبود بخشد (یونی، 2000). سرمایه فکری برای شرکت ها تنوع ارزش سازمانی زیادی را فراهم می کند، مانند ایجاد سود، تعیین استراتژی (سهم بازار، رهبری، شهرت)، نواوری، وفاداری مشتری، کاهش هزینه، بهبود بهره وری و موارد دیگر می باشد (هارسون و سالیوان، 2000). مدیریت سرمایه فکری برای موفقیت بلند مدت یک شرکت بسیار مهم تشخیص داده شده است (برنان و کونل، 2000). به گفته مار و اسکیوما سرمایه فکری گروهی از دارایی های دانشی است که به یک سازمان وابسته هستند و با افزودن بر ارزش سازمان از طریق تعیین ذی نفعان کلیدی، بطور چشم گیری در بهبود موفقیت رقابتی سازمان مشارکت می کنند (مار و استارویچ، 2004).
سرمايه فكري، ماهيت نامشهودي دارد و به طور همهجانبه (فراگير) به عنوان دارايي راهبردي در سازمانها شناخته شده است. اثر وجودي سرمایه فكري در سازمانها، موجبات بهبود عملكرد مالي و مزيت رقابتي سازمان را در بر خواهد داشت (بارنی15، 1991).
واژه سرمايه فكري ابتدا به وسيله «جان كنت گالبريس» به كار برده شد. در اين تعريف اقدام فكري چيزي فراتر از مفهوم تفكر به عنوان «تفكر محض» است. به كارگيري اين نگرش به اين معناست كه احتمالاً سرمايه فكري پوياتر از شكل ثابت سرمايه است (ادوینسون و پاتریک16، 1996).
به علت نامشهود بودن و ماهیت پویایی که سرمایه فکری دارد معنی کردن این واژه دشوار است. بیشتر اوقات آنرا مترادف اصطلاحاتی چون داراییهای فکری، داراییهای نامشهود و داراییهای دانشی به کار بردهاند (گوثری و همکاران17، 1999).
سرمايه فكري، دربرگيرنده همه فرآيندها و داراييهايي است كه به طور معمول و سنتي در ترازنامه منعكس نميشود. همچنين شامل آن گروه از داراييهاي نامشهود مانند: علائم تجاري و حقامتيازها و … است كه روشهاي، حسابداري مدرن آنها را مد نظر قرار ميدهد (روس18، 1997).
به اعتقاد ادوينسون و مالون19 (1997) سرمايه فكري عبارتست از: داشتن دانش، بكارگيري تجربه، تكنولوژي سازماني، ارتباط با مشتري و عرضه كننده و نيز تواناييهاي حرفهاي كه يك مزيت رقابتي در بازار را از آنِ شركت ميكند.
استيوارت20 (1997) سرمايه فكري، مواد فكري از قبيل: دانش و اطلاعات و مالكيت (دارايي) معنوي و تجربه است كه موجب ايجاد ثروت ميشود و در حال حاضر تعريف جامعي براي آن وجود ندارد.
سرمایه فكري، جستجو و پيگيري استفاده مؤثرا از دانش، در مقايسه با اطلاعات است (بونتیس21، 1998).
سرمايه فكري، از تفاوت بين ارزش بازاري يك واحد تجاري و هزينه جايگزيني داراييهاي آن به دست ميآيد (ستارمان22، 2002).
ماوريدس23 (2005) سرمايه فكري را یک دارائی ناملموس با پتانسیل خلق ارزش برای سازمان و کل جامعه ميداند.
مارتينز و گارسیا24 (2005) سرمايه فكري را دانش، اطلاعات، دارایی فکری و تجربهای که میتواند در خلق ثروت مورد استفاده قرار گیرد، تعريف ميكنند.
ادوينسون و ساليوان25 سرمايه فكري را دانشي ميدانند كه ميتواند به ارزش تبديل شود (زاهدي و همكاران، 1386،).
مار و اسكيوما سرمايه فكري را بصورت يك گروهي از داراييهاي دانشي كه به يك سازمان وابسته هستند و با افزودن بر ارزش سازمان از طريق تعيين ذينفعان كليدي، بطور چشمگيري در بهبود موقعيت رقابتي سازمان مشاركت ميكنند، تعريف كردهاند (زاهدي و همكاران، 1386).
به اعتقاد ليو26 سرمايه فكري عبارتست از، منابع سودهاي آينده (ارزش)، كه توسط نوآوري، طراحيهاي منحصر بفرد سازمان يا تجربيات نيروي انساني توليد ميشود (جعفري و همكاران، 1385).
تان و همکاران27 (2007) سرمايه فكري را به صورت شايستگيهاي يك شركت در نظر گرفتهاند كه اين شايستگيها عمدتا با تجربه و تخصص افراد داخل يك سازمان مرتبط است. دانش و تجربه افراد داخل شركت است كه ميتواند ارزش ايجاد كند. كه اين كار از طريق فرآيندهاي مبادله دانش و خلق دانش جديد انجام ميشود. بايد توجه داشت كه اين شايستگيها فقط به وسيله افراد و در داخل سازمان ايجاد نميشود؛ بلكه گاهي اوقات به واسطه محيطي كه سازمان در آن قرار دارد؛ خلق ميشود. به عنوان نمونه، ميتوان به شبكه همكاري بين شركتها در يك منطقه خاص اشاره داشت.
سرمایه فکري در برگیرنده همه فرآیندها و داراییهایی است که به طور معمول و سنتی در ترازنامه منعکس نمیشوند. همچنین شامل آن گروه از داراییهاي نامشهود مانند علائم تجاري و حقامتیازها و میباشد که روشهاي حسابداري مدرن آنها را مد نظر قرار میدهند (اسمعیلزاده مقری و همکاران، 1389).
2-3- سير تاريخي توسعه مفهوم و كاربرد سرمايه فكري در سال 1969 جان گالبريت اولين كسي بود كه از اصطلاح سرمايه فكري استفاده كرد. اما در اواسط دهه 1980 حركت از عصر صنعت به سمت عصر اطلاعات آغاز شد و شكاف عميق بين ارزش دفتري و ارزش بازار
شركت ها بوجود آمد و در اواخر دهه 1980 اولين تلاشها براي تدوين صورتهاي مالي حسابهايي كه سرمايه فكري را اندازهگيري كنند صورت گرفت و كتابهايي در اين موضوع از قبيل مديريت داراييهاي دانش توسط آميدن تأليف شد. در اوايل 1990، اولين بار نقش مديريت سرمايههاي فكري با تخصيص يك پست رسمي، در سازمان مشروعيت يافت و آقاي ادوينسون بعنوان مدير سرمايههاي فكري شركت اسكانديا معرفي شد همچنين در اين دوره، مفهوم رويكرد ارزيابي متوازن توسط كاپلان و نورتن مطرح گرديد و در مجله فورچون مقالاتي در اين زمينه منتشر گرديد. اما در اواسط دهه 1990، شركت اسكانديا اولين گزارش سرمايههاي فكري را منتشر كرد و همايشي در سال 1996 توسط SEC28 با موضوع سرمايه فكري ترتيب داده شد. در اوايل دهه 2000، اولين مجله معتبر با محوريت سرمايههاي فكري و اولين استانداردهاي حسابداري سرمايه فكري توسط دولت دانمارك منتشر گرديد. امروزه پروژههاي مختلفي از قبيل انتشار كتب و برگزاري سمينارها و تهيه و تدوين مقالات متعددي در اين زمينه در حال انجام است (همتی و همکاران، 1389). در نگاره شماره یک سیر تکامل و تحول تاریخی سرمایه فکری به اختصار بیان شده است:
دوره زمانيپیشرفتقبل از دهه 1980جان گالبريت اولين كسي بود كه از اصطلاح سرمايه فكري استفاده كرد.اوايل دهه 1980ايده عمومي ارزش ناملموس (كه اغلب سرقفلي ناميده ميشد) را ايتامي مطرح كرد.اواسط دهه 1980انقلاب اطلاعات شكل گرفته و شكاف بين ارزش دفتري و ارزش بازار بهطور چشمگيري براي بسياري از شركتها افزايش مييابد. درهمين حين، كتابي پيرامون استخراج ارزش از نوآوري توسط آقاي تيس انتشار مييابد.اوایل دهه 1990در سال 1990اسكانديا آقاي ادوينسون را به عنوان مدير سرمايههاي فكري خود منصوب ميكند. اولين باري است كه نقش مديريت سرمايههاي فكري با تخصيص يك پست رسمي، در سازمان مشروعيت مييابد. كاپلان و نورتن (1992) مفهوم و رويكرد كارت امتيازي متوازن را معرفي ميكنند. اين رويكرد مبتني بر اين فرض است كه آنچه را كه شما اندازهگيري ميكنيد همان چيزي است كه شما به دست ميآوريد. اواسط دهه 1990نونوكا و تاكيشي29 (1995) كار بسيار با ارزششان را درباره سازمان دانش آفرين معرفي ميكنند. اگرچه تمرکز این کتاب بر دانش است، با وجود اين، تمايز بين دانش و سرمايه فكري در آن بسيار ظريف است. در سال 1994ابزار شبيهسازي سلمي30 به نام تانگو31 روانه بازار شد. تانگو اولين محصول پرفروش است كه در آموزش مديران درباره اهميت عوامل ناملموس، به كار ميآيد. همچنين در سال (1994) ضميمهاي براي گزارش سالانه شركت اسكانديا تهيه ميشود كه موجودي سرمايههاي فكري آن را نشان ميداد. گزارش سرمايههاي فكري، علاقه زيادي ايجاد ميكند در شركتهايي كه به دنبال پيروي از پيشگامي اسكانديا هستند. رويداد قابل توجه ديگري كه در سال (1995) اتفاق افتاد، زماني است كه سلمي از مميزي دانش برای ارزيابي جامع از وضعيت سرمايههاي فكري شركت استفاده كرد. صاحب نظران نهضت سرمايه فكري، كتابهاي پرفروشي را درباره موضوع منتشر ميكنند. (كاپلان و نورتون،1996 ؛ ادوينسون و مالون، 1997؛ اسويبي1997). با اين حال، كار ادوينسون و مالون بويژه درباره فرآيند و چگونگي اندازهگيري سرمايههاي فكري به مراتب بيشتر استفاده شد.اواخر دهه 1990در اواخر دهه 1990سرمايههاي فكري، موضوع مورد پسند بسياري از محققان و كنفرانسهاي علمي، مقالهها و نشريههاي مختلف قرار ميگيرد. تعداد زيادي پروژه از جمله پروژههاي مرتيوم، دانمارك و استكهلم، در سطح وسيع انجام ميگيرد. در سال1991سازمان همكاريهاي توسعه اقتصادي سمپوزيوم بينالمللي پيرامون سرمايههاي فكري در آمستردام برگزار ميكند.دهه 2000اولين مجله معتبر علمي با عنوان سرمایه فکری انتشار مییابد. اولين استانداردهاي حسابداري را دولت دانمارك منتشر ميكند. چشمانداز سرمايههاي فكري به همراه كميته سرمايههاي فكري در شركت اسكانديا تعيين و تشكيل ميشود. اتحاديه اروپا، اولين گزارش سرمايههاي فكري خود را منتشر میکند، کتاب ثروت نامشهود را موسسه بروكينگ منتشر ميكند. گزارش سرمايههاي فكري مراكز تحقيقاتي اتريش منتشر ميشود. كتاب مديريت، اندازهگيري و گزارشدهي داراييهاي نامشهود را لو32 به همراه حجم گستردهاي كتب و مقالهها، پيرامون مديريت سرمايههاي فكري به چاپ ميرساند. تعداد بسياري پروژه در راستاي مديريت و اندازهگيري سرمايههاي فكري در سازمانهاي مختلف، تعريف و انجام شده و در حال حاضر نيز در حال پيگيري است. (رضایی و همکاران، 1388)نگاره 2-1
2-4- دلایل اندازهگیری سرمایه فکری
موفقیت در دنیایی پیچیده، با رقابت روز افزون، تنها با برخورداری از دارایی های دانشی میسر نیست. بلکه شناسایی این دارایی ها نیز امری لازم است، اما کافی نیست. بلکه مهمترین و اثر بخش ترین کار این است که شرکت ها بتوانند علاوه بر شناسایی این دارایی ها، آنها را به خوبی مدیریت کنند. جهت مدیریت این دارایی ها، لازم است شرکت ها از وضعیت کنونی آنها مطلع شده و جهت رفع نقص و کمبود های آنان اقدامات لازمه را به عمل آورند. برای آگاهی از وضع کنونی دارایی های دانشی در شرکت ها، باید آنها را اندازه گیری کرد (زاهدی و لطفی زاده، 1388). اگر چه متون مدیریتی، دیدگاه های فراوانی در باب فعالیت های مدیریت دانش ایجاد می کنند، اما تنها تعداد کمی معیار اندازه گیری درباره دارایی های دانشی سازمان بطور مستند وجود دارد. با توجه به این امر که مدیریت عواملی که قابل اندازه گیری نیستند مشکل است، سازمان ها به چارچوبی جهت اندازه گیری دارایی های دانشی شان نیاز دارند (مار و اسپیوما، 2004). رویکرد سنتی حسابداری اجازه و امکان تعریف دارایی های نامشهود جدید را نمی دهد، دارایی هایی مانند شایستگی کارکنان، ارتباطات مشتریان، سیستم های اداری، سیستم های پشتیبان تصمیم گیری و پایگاه های داده ها و مانند آنها. این دارایی های نا مشهود اهرم های جدید تولید ارزش در سازمان های دانشی هستند (پتی و گوتیره، 2000). از این رو لازم است برای اندازه گیری سرمایه فکری از مدل های متناسب با اجزاء آن استفاده شود.
همچنین، بررسیهای انجام شده به وسیله مار



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه ارشد

پاسخ دهید