دانشگاه آزاد اسلامی (واحد رشت)
تحصیلات تکمیلی – گروه جغرافیا
پايان‌نامه جهت اخذ درجه كارشناسي ارشدM.A
رشته :جغرافيای سیاسی
عنوان:
تحلیل ژئوپلیتیک جنوب شرقی ایران با تاکید بر مهاجرت اتباع خارجی
استاد راهنما :
دکتر سید علی پور فیـــکویی
نگارش:
سهراب صادقی
زمستان 1393
تقـدیر و تشکـر
از استاد گرانقدر جناب جناب آقای دکتر سید علی پور فیـــکوییدر مقام استاد راهنما که با راهنمایی های توانمندانه ایشان امکان نگارش این مجموعه را پیدا نمودم .
همچنین از استاد بزرگوار جناب آقای دکتر یوسف زین العابدین و جناب آقای دکتر آمار در مقام مقام اساتید داور که زحمت داوری این پایان نامه را به عهده گرفتند.
تقــدیم به
همراه مهربان و صبور لحظههایم؛ همسر عزیزم
چکیده ……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..1مقدمه……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….2
فصـل اول
فصل اول : کلیات تحقیـق. …………………………………………………………………………………………………………………………………..31-1:بيان مسئله…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….41-2: اهمیت و ضرورت انجام تحقیق………………………………………………………………………………………………………………………………51-3- اهداف تحقیق……………………………………………………………………………………………………………………………………………………61-4: سوال تحقیق……………………………………………………………………………………………………………………………………………………….61-4-1- مهمترین سوال مورد بررسی.. ……………………………………………………………………………………………………………………………61-5: فرضیه ها…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….71-5-1: فرضیه های تحقیق………………………………………………………………………………………………………………………………………71-6: محدوده مورد مطالعه. …………………………………………………………………………………………………………………………………………..71-7: بهره وران……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………91-8- مشکلات تحقیق.. ……………………………………………………………………………………………………………………………………………….91-9: مفاهیم و واژگان پژوهش……………………………………………………………………………………………………………………………………….91-9-1: ژئوپلیتیک……………………………………………………………………………………………………………………………………………………….91-9-2: امنیت……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………101-9-3:مهاجرت…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………101-9-4- مرز طبیعی……………………………………………………………………………………………………………………………………………………..101-9-5: مرز سیاسی……………………………………………………………………………………………………………………………………………………..10
فصـل دوم
فصل دوم : مبانی نظری پژوهش…………………………………………………………………………………………………………………………….132-1:پیشینه تحقیق………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..142-2:مفاهیم و تعاریف…………………………………………………………………………………………………………………………………………………..152-2-1- منطقه و منطقه گرايي……………………………………………………………………………………………………………………………………….152-2-2- هويت ژئوپليتيك……………………………………………………………………………………………………………………………………………162-2-3- نظريه سيستم ژئوپليتيك جهاني………………………………………………………………………………………………………………………….162-2-4- هیدروپلیتیک. ………………………………………………………………………………………………………………………………………………..192-2-5- تهدیدات ژئواکونومیکی………………………………………………………………………………………………………………………………….222-3: اولویت های منطقه ایی و هویت ژئوپلیتیک ایران……………………………………………………………………………………………………….252-3-1: منطقه خاور میانه ……………………………………………………………………………………………………………………………………………..252-3-2: منطقه خليج فارس…………………………………………………………………………………………………………………………………………..262-3-3: منطقه شبه قاره ……………………………………………………………………………………………………………………………………………….262-3-4: منطقه آسياي مركزي………………………………………………………………………………………………………………………………………..272-3-5: منطقه قفقاز…………………………………………………………………………………………………………………………………………………….272-4 : مکاتب و نظریه ها……………………………………………………………………………………………………………………………………………….282-4-1: مفهوم رادیکال و رادیکالیسم………………………………………………………………………………………………………………………………282-4-2: حوزه مطالعات جغرافیای رادیکالیسم……………………………………………………………………………………………………………………292-5 : انواع دیدگاهها در زمینه ژئوپلیتیک………………………………………………………………………………………………………………………..302-6 : رویکرد ژئوپلیتیک از بدو تا کنون………………………………………………………………………………………………………………………….312-6-1: رويكرد ژئوپليتيك در دوره تولد………………………………………………………………………………………………………………………..312-6-2: رويكرد ژئوپليتيك در دوره افول…………………………………………………………………………………………………………………………332-6-3 : رويكرد ژئوپليتيك در دوره احياء و شكوفايي……………………………………………………………………………………………………..342-6-4 : رويكرد ژئوپليتيك در دوران نوين………………………………………………………………………………………………………………………362-7: ژئوپوليتيک ایران و نظام امنيت منطقه ای………………………………………………………………………………………………………………….382-8: منطق تلاش ایران برای کسب نقش بيشتر…………………………………………………………………………………………………………………382-9: پیامدهای مهاجرت………………………………………………………………………………………………………………………………………………..402-10 : مهاجرت در كشورهاي صنعتي و جهان سوم……………………………………………………………………………………………………………412- 11: آمارهای جهانی مهاجرت…………………………………………………………………………………………………………………………………….422-11-1- آمارهای مهاجرت‌کنندگان به کشور ایران…………………………………………………………………………………………………………..432-12: انواع مهاجرت……………………………………………………………………………………………………………………………………………………442-13: آثار مهاجرت……………………………………………………………………………………………………………………………………………………..442-14:علل مهاجرت………………………………………………………………………………………………………………………………………………………452-14-1: عوامل آموزشی………………………………………………………………………………………………………………………………………………452-14-2: عوامل اقتصادی………………………………………………………………………………………………………………………………………………462-14-3: عوامل اجتماعی………………………………………………………………………………………………………………………………………………462-14-4 :عوامل جمعیت شناختی…………………………………………………………………………………………………………………………………….472-15-موانع مهاجرت……………………………………………………………………………………………………………………………………………………482-16: مزایای مهاجرت………………………………………………………………………………………………………………………………………………….482-17:قوانین مهاجرت……………………………………………………………………………………………………………………………………………………492-17-1: قوانین مهاجرت در ایران…………………………………………………………………………………………………………………………………..502-18: ضرورت طرد اتباع خارجی از کشور………………………………………………………………………………………………………………………512-19: از سیاست درهای باز تا سیاست درهای بسته…………………………………………………………………………………………………………….522-20: مهاجران : معضل اجتماعی یا اهرم سیاسی……………………………………………………………………………………………………………….552-21: از هویت های بسته تا باز………………………………………………………………………………………………………………………………………57
فصـل سوم
3- روش شناسی تحقیق…………………………………………………………………………………………………………………………………………..593-1:روش تحقیق و مراحل آن……………………………………………………………………………………………………………………………………….603-1-1:روش تحقیق……………………………………………………………………………………………………………………………………………………..603-1-2:روش گردآوری اطلاعات…………………………………………………………………………………………………………………………………..603-1-3: روش تجزیه و تحلیل………………………………………………………………………………………………………………………………………….603-2: متغیرها و شاخص های تحقیق…………………………………………………………………………………………………………………………………..613-2-1: فرضیه اول……………………………………………………………………………………………………………………………………………………….613-2-2:فرضیه دوم………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..613-3-:ویژگیهای محدوده مورد مطالعه………………………………………………………………………………………………………………………………613-3-1:وجه تسمیه………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..613-3-2: موقعیت……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………623-3-3: ویژگیهای اجتماعی…………………………………………………………………………………………………………………………………………..633-3-3-1 : تعداد و تراکم جمعیت………………………………………………………………………………………………………………………………….633-3-3-2 : گویش سیستانی………………………………………………………………………………………………………………………………………….643-3-4: عوارض طبیعی………………………………………………………………………………………………………………………………………………..653-3-4-1 : ارتفاعات…………………………………………………………………………………………………………………………………………………..653-3-4-2:رودخانه ها…………………………………………………………………………………………………………………………………………………..663-3-4-3 : دریاچه ها…………………………………………………………………………………………………………………………………………………..673-3-5: زبان و مذهب…………………………………………………………………………………………………………………………………………………..673-3-6 :اوضاع اقتصادی…………………………………………………………………………………………………………………………………………………673-3-7: آب و هوا…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………693-3-8: زمین شناسی……………………………………………………………………………………………………………………………………………………..703-4: تکنیک های تحقیق……………………………………………………………………………………………………………………………………………….70
فصـل چهارم
4- یافته های تحقیق………………………………………………………………………………………………………………………………………………..724-1:یافته ها…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………734-1-1:مهمترین منابع چالش زای امنیتی –سیاسی ایران و افغانستان………………………………………………………………………………………..734-1-1-1:مواد مخدر…………………………………………………………………………………………………………………………………………………….734-1-1-2:پناهندگان افغانی…………………………………………………………………………………………………………………………………………….744-1-1-3: مذهب…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………744-1-1-4: تروریسم………………………………………………………………………………………………………………………………………………………754-1-1-5: نیروهای خارجی در افغانستان………………………………………………………………………………………………………………………….784-1-1-6 : حقابه رودخانه هیرمند…………………………………………………………………………………………………………………………………..784-1-2: مهاجرت اتباع افغانی به ایران………………………………………………………………………………………………………………………………804-1-3: مهاجرت اتباع چهار کشور به ایران برای کار………………………………………………………………………………………………………….804-1-3-1: افزایش 82 درصدی مهاجرت اتباع بیگانه به ایران………………………………………………………………………………………………..814-1-3-2: تهران انتخاب اول خارجی ها برای سکونت و کار……………………………………………………………………………………………….824-1-3-3 : تحصیلات مهاجران………………………………………………………………………………………………………………………………………844-1-4: رابطه ایران و پاکستان………………………………………………………………………………………………………………………………………..844-2- ابعاد داخلي ناامني……………………………………………………………………………………………………………………………………………….864-2-1- انزواي جغرافيايي…………………………………………………………………………………………………………………………………………….864-2-2- جنبش هاي قومي دسته جمعي بالقوه…………………………………………………………………………………………………………………..864-2-3- تنش هاي قومي – مذهبي و عوامل تاثير گذار………………………………………………………………………………………………………874-3- عوامل خارجي ناامني در مناطق جنوب شرق…………………………………………………………………………………………………………….884-3-1- حضور قدر تهاي فرامنطقه اي…………………………………………………………………………………………………………………………….884-3-2- وجود گرو ههاي تروريست……………………………………………………………………………………………………………………………….894-3-3- قاچاق مواد مخدر…………………………………………………………………………………………………………………………………………….90
فصـل پنجم
5-نتیجه گیری……………………………………………………………………………………………………………………………………………………….925-1 جمع بندی مطالب……………………………………………………………………………………………………………………………………………….935-2:یافته های توصیفی………………………………………………………………………………………………………………………………………………955-2-1: اثبات فرضیه اول……………………………………………………………………………………………………………………………………………965-2-2: اثبات فرضیه دوم…………………………………………………………………………………………………………………………………………..985-3:نتیجه گیری………………………………………………………………………………………………………………………………………………………995-4: توصیه ها و پیشنهادات……………………………………………………………………………………………………………………………………….100منابع وماخذ……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..102پیوست……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………108

فهرست نقشه ها
نقشه 1- 1: نمایی کلی ازمرز مشترک …………………………………………………………………………………………………………………..8
نقشه 1-2: تقسیمات سیاسی شهرستان …………………………………………………………………………………………………………………8
نقشه 1-3: نمایی از تصاویر ماهواره ایی بین مرز…………………………………………………………………………………………………….12
نقشه 2-1: ساختار فضایی نظریه نظام ژئوپلیتیک جهانی در قرن 21 …………………………………………………………………………..19
نقشه 3-1: موقعیت جغرافیایی استان سیستان و بلوچستان…………………………………………………………………………………………62
نقشه 3-2: نابرابری در شاخص توسعه ………………………………………………………………………………………………………………..68
نقشه 4-1: محدوده اثرگذاري منطقه ای جغرافیای تروریسم ……………………………………………………………………………………..76
فهرست جداول
جدول 1- 1: طول مرزهای ایران….. …………………………………………………………………………………………………………………………6
جدول 2-1: میزان وابستگی ژئوپلیتیک ایران ………………………………………………………………………………………………………….28
جدول 3-1: شاخص بعد خانوار به تفکیک کل کشور ……………………………………………………………………………………………..63
جدول 3-2: جمیت بر حسب جنس و گروه سنی………………………………………………………………………………………………………63
جدول 3-3: مساحت استان بر حسب وضعیت اراضی…………………………………………………………………………………………………66
جدول 3-4: برخی شاخص های اقتصادی اجتماعی . …………………………………………………………………………………………………68
جدول 4-1: تعداد عملیات خرابکارانه و تروریستی ……………………………………………………………………………………………………76
جدول4-2 : منابع چالش زا و مهمترین دلایل اهمیت ایران و افغانستان …………………………………………………………………………..80
جدول 4-3: استان های دارای بیشترین تعداد خارجی ……………………………………………………………………………………………….82
جدول 4-4: بازگشت مهاجران افغانی از ایران به کشور خود طی سالهای 2010-2002…………………………………………………….96
فهرست نمودارها و تصاویر
نمودار: 3-1: حداقل و حاکثر دما در شهرستانهای استان سیستان و بلوچستان ……………………………………………………………..69
نمودار 4-1: بیشترین اتباع افغانی موجود به تفکیک استانهای کشور…………………………………………………………………………83
نمودار 4-2: بیشترین اتباع عراقی موجود به تفکیک استانهای کشور…………………………………………………………………………83
نمودار 4-3: بیشترین اتباع پاکستانی موجود به تفکیک استانهای کشور…………………………………………………………………….83
نمودار 4-4: عوامل خارجی دخیل در ناامنی جنوب شرق ایران………………………………………………………………………………88
تصویر 5-1: تصاویری از مهاجران غیر قانونی……………………………………………………………………………………………..110-109
چکیده:
ورود غیر قانونی اتباع بیگانه از مرزهای شرقی به شهرهای مختلف کشورمان به خصوص اتباع افغانی و پاکستانی از دیرباز بعنوان یکی از معضلات جامعه ایرانی مطرح بوده و این مسئله در طول سال های گذشته از منظر آسیب های اجتماعی همچون تکدی گری، زاغه نشینی و بزهکاری از سوی صاحب نظران و کارشناسان مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است.
جمهوری اسلامی ایران در منطقه ای از جهان واقع شده که مدام در سیطره قدرت های بزرگ جهانی قرار داشته است و مرزهای این کشور به شدت متأثر از این مناسبات جهانی بوده است. ناهمگونی های مرزهای کشور در ابعاد مختلف به گونه ای است که کمتر منطقه ای از مرز در برابر نوع خاصی از پدیده های مختلف ناامنی و ناهنجاری قرار گرفته است .
منطقه سیستان و بلوچستان 1100 کیلومتر مرز با کشورهای پاکستان و افغانستان و 300 کیلومتر مرز آبی با دریای عمان دارد و به دلیل قرار گرفتن در موقعیت راهبردی و ترانزیتی از اهمیت فراوان برخوردار است لذا
این تحقیق در صدد است تا ضمن پرداختن به اهمیت ژئوپولیتیک ایران و منطقه جنوب شرق کشور به بررسی مسائل فرهنگی ،اجتماعی و امنیتی به وجود آمده در نتیجه ورود غیر قانونی اتباع خارجی در کشور و بررسی پدیده های مختلف ناامنی و ناهنجاری و انواع گوناگون تهدیدات خارجی و داخلی بپردازد .
با توجه به اهمیت مطالب و به روز بودن آنها و ملاحظات مرتبط با متغیرها و گزاره های دخیل در روند تحقیق و ابعاد گسترده مسائل امنیتی- سیاسی میان ایران ، افغانستان و پاکستان از چهارچوب روش توصیفی استفاده شده است.
واژگان کلیدی : مرز، ژئوپلیتک ، اتباع خارجی ، تهدیدات
مقدمه
مرزهای سیاسی کشور مهمترین عامل تشخیص و جدایی یک واحد متشکل سیاسی از واحدهای دیگر است. در درون همین خطوط مرزی است که وحدت یک مجموعه سیاسی به نام کشور شکل می گیرد. مرز مؤلفه ای از هویت دولت مدرن است که امروزه مورد توجه دولتهای جدید قرار گرفته است، در نظامهای سیاسی قدیم مسائل مرزی منحصر به سر حدات و حل آنها سهل و سریع بوده است. لیکن امروزه چالشهای مرزی به واحدهای سیاسی اطلاق می گردد و حل و فصل آنها چندان ساده نیست. علت این پیچیدگی را می توان در کارکردهای مرز جستجو نمود. کارشناسان و متخصصان ژئوپلتیک در خصوص نقش و کارکردهای مرز نظرات متفاوت و تکمیل کننده ای ارائه کرده اند. تحدید حدود منطقه ای اعمال قدرت حکومت، اثبات حقوقی یا فیزیکی یک دولت بر یک قلمرو خاص، ایجاد حد نهایی کنترل و حاکمیت هر دولت بر قلمرو و مردم خود ،از جمله کارکردهایی هستند که به مرز نسبت داده شده و مؤید این مطلب است که مرز حائز نقش و کارکردهای متفاوت در مقوله های سیاسی ،اجتماعی و نظامی است .
ایران به دليل ویژگیهای خاص خود، به طور طبيعی خواهان نقش آفرینی به گونهای متناسب با قدرت و شأن خود در سطح منطقه میباشد. در این روند، جمهوری اسلامی ایران افزایش حضور و نفوذ آمریکا در سيستمهای اقتصادی، سياسی و نظامی منطقهای را تهدیدی مستقيم برای کشور و افزایش نقش تلقی میکند. در مقابل، آمریکا نيز افزایش نفوذ ایران در سطح منطقه را با توجه به سابقه سياستها و ماهيت ضد سلطه و ضد آمریکایی نظام جمهوری اسلامی، تهدیدی عليه منافع ملی خود در جهت دسترسی به استراتژیهای دراز مدت اقتصادی، سياسی، فرهنگی و نظامی خود در نظر میگيرد.این حقیقت غیر قابل انکار است که کشور ایران در طی تاریخ با تغییر در مرزهای سیاسی یا قدرتمند شده و یا دچار ضعف و انحطاط گردیده است.
خصوصاً اینکه جمهوری اسلامی ایران در منطقه ای از جهان واقع شده که مدام در سیطره قدرت های بزرگ جهانی قرار داشته است و مرزهای این کشور به شدت متأثر از این مناسبات جهانی بوده است. ناهمگونی های مرزهای کشور در ابعاد مختلف به گونه ای است که کمتر منطقه ای از مرز در برابر نوع خاصی از پدیده های مختلف ناامنی و ناهنجاری قرار گرفته است و انواع گوناگون تهدیدات خارجی و داخلی نیز به شکلی این ناهنجاری ها را تحت تأثیر قرار داده و بعضاً در مقاطعی به آن دامن زده اند.
فصــل اول
(کلیات تحقیق)
بیان مسئله
كشورهاي واقع در يك حوزه ي جغرافيايي به حكم مؤلفه هايي همچون جغرافيا،تاريخ، اقتصادوفرهنگ برهمديگرتاثيرميگذارند و از هم تاثيرميپذيرند. نگاه عميق به تحولات جمهوري اسلامي ايران وافغانستان نشان ميدهدكه اين دوكشوربه علت همسايگي،مسایل تاريخي،فرهنگي، زباني و ديني از يكديگر متأثر مي شوند. به عنوان مثال جنگ داخلي در افغانستان به بي ثباتي در مرزهاي ايران و ورود مهاجرين افغان به ايران انجاميد. در همين حال، وقوع انقلاب اسلامي در ايران آثار اوليه خود را بر افغانستان به نمايش گذاشت و لذا ايران به يكي ازحاميان نيروهاي جهادي در افغانستان تبديل شد. اشغال افغانستان به وسيله شوروي، رقابت شرق و غرب در اين کشور، جنگ و جهاد داخلي، کشتار شيعيان و آواره شدن ميليون ها نفر، مواد مخدر، مسئله هيرمند و . . . از جمله مسائلي هستند که ايران از آنها تأثير پذيرفته و دربعضي مواقع برای تأمين امنيت و منافع خود به ناچار درگير تحولات ومسائل افغانستان شده است. علاوه برموارد فوق، ظهور و سقوط طالبان تحت تأثيرآمريکا و تحولات افغانستان پس از 11 سپتامبر 2001، باعث اهميت بيشترتحولات اين کشور در ارتباط با امنيت ملي ايران شده است.
محیط استراتژیک ایران چنان است که افغانستان به یکی از مهم‌ترین حلقه‌های این محیط تبدیل شده است. امروزه عدم وجودصلح وامنیت درافغانستان،وجودسیاستهای اشغالگرانه آمریکاو خصوصاً سیاستهای پنهان برخی کشورها به منظور انتقال مواد مخدر و باندهای قاچاق اسلحه و گروههای خرابکارانه به ایران مواردی است که همواره ایجاد ثبات امنیتی منطقه را به مخاطره افکنده است.مهمترین منابع تنش زای سیاسی- امنیتی در روابط ایران و افغانستان را می توان در مؤلفه های فعالیت اشرار و قاچاقچیان مواد مخدر در داخل و آنسوی مرزها،فعالیت گروه های تروریستی که اقدامات منفی سیاسی و ضد امنیتی مرتکب می شوند،حضور مهاجرین افغان و تبعات ناشی از این حضور،قاچاق و جرائم خشن، جستجو کرد.با حمله آمريكا به افغانستان و اشغال نظامي آن كشور‏، مناطق پيراموني ايران تغييراتي را پذيرا شد و حوزه نفوذ سنتي ايران را محدود و در تنگناي شديد قرار داد. حضور آمريكا درافغانستان و در پاكستان (به طور غيرمستقيم و بر مبناي همكاري) موجب كاهش قدرت مانور ايران در افغانستان و گسترش حوزه ژئوپليتيكي آمریکا شد. اتمي شدن پاكستان و ظهور يك قدرت هسته‌اي در همسايگي ايران و همكاري استراتژيك اين كشور با آمريكا در منطقه به ويژه در افغانستان و اختلال در شكل‌گيري روابط راهبردي ايران، روسيه، چين و هند و معرفي افغانستان به عنوان يك رقيب ژئوپليتيكي براي ايران از جمله مؤلفه‌هاي بسيار مهمي است كه ميزان آسيب‌پذيري ايران را در اين حوزه ژئوپليتيكي بطور فزاينده‌اي بالا برده است(یونسیان، 1380: 57).با توجه به اين مطالب مي‌توان ادعا كرد كه بخش قابل توجهی از مؤلفه‌هاي تأثیرگذاردر تأمين امنيت داخلي كشور به نوعي متأثر از متغيرهاي خارج از مرزهاي سرزميني است لذا هر گونه آسيب‌پذيري در روابط کشور با همسایگان زمینه نقصان در امنيت داخلي و امنيت ملي را فراهم مي‌نمايد.
اهمیت و ضرورت انجام تحقیق
ورود غیر قانونی اتباع بیگانه از مرزهای شرقی به شهرهای مختلف کشورمان به خصوص اتباع افغانی و پاکستانی از دیرباز بعنوان یکی از معضلات جامعه ایرانی مطرح بوده و این مسئله در طول سال های گذشته از منظر آسیب های اجتماعی همچون تکدی گری، زاغه نشینی و بزهکاری از سوی صاحب نظران و کارشناسان مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است.
بسیاری از اتباع همسایگان شرقی کشورمان به دلائل مختلف سیاسی، اقتصادی و اجتماعی از جمله وقوع جنگ، خشکسالی، سیل در طول سال های گذشته به ایران رفت و آمد داشته و در برخی از مناطق کشور به خصوص مناطق شرقی، جنوب شرق و همچنین پایتخت حضوری پر رنگ و در سایر مناطق ایران نیز کم و بیش حضور دارند.
جمهوری اسلامی ایران نیز در طول سالیان گذشته همواره با فراهم آوردن امکانات اقامت و اشتغال قانونی اتباع افغانی و پاکستانی نسبت به تحقق و رعایت حقوق بین الملل اسلامی و حق همسایگی پایبند بوده است.
اما جدای از بهره مندی بسیاری از کارفرمایان، صاحبان صنایع و مشاغل مختلف کشورمان از نیروی کار ارزان مهاجرین همسایگان شرقی به خصوص افاغنه، این مهاجرت های غیرقانونی و افسارگسیخته هزینه های اقتصادی و اجتماعی فراوانی را به جامعه ایرانی تحمیل کرده است.جدول شماره 1 نشان می دهد که 1392 کیلومتر مرز مشترک ما با دو کشور شرقی می تواند مهم باشد . تمام آنچه که در این زمینه بیان شد نشان از ضرورت یافتن این امر که بایستی چاره ایی را برای حل و یا حتی المقدور کاهش اثرات مخرب این پدیده در کشور اندیشید را اثبات می کند .
جدول شماره 1- 1: طول مرزهای ایران
ردیفنامکیلومتر1مرزهای آبی27002عراق16093ترکمنستان12044پاکستان9785افغانستان9546آذربایجان7677ترکیه4868ارمنستان40 ماخذ: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح
اهداف تحقیق
بررسی به وجود آمدن مسائل فرهنگی ،اجتماعی و امنیتی در نتیجه ورود غیر قانونی اتباع خارجی در کشور
پدیده های مختلف ناامنی و ناهنجاری به وجود آمده و انواع گوناگون تهدیدات خارجی و داخلی
بررسی مهمترین منابع تنش زای سیاسی- امنیتی در روابط بین ایران و افغانستان
1-4 – سوال تحقیق:
1-4-1- مهمترین سوال مورد بررسی که دلیل انجام این پژوهش بوده عبارت است از :
آیا ورود اتباع خارجی از سمت مرزهای جنوب شرق ایران از لحاظ جغرافیای سیاسی تاثیری بر روابط
بین دو کشور و نیز مسائل منطقه ایی گذاشته است؟
1-5-فرضیه های تحقیق
1-5-1- فرضیه های تحقیق به شرح زیر اند:
الف) به وجود آمدن قوانین سخت مهاجر پذیری در ایران می تواند موجب کاهش ورود اتباع خارجی به کشور شود .
ب ) ایجاد صلح و امنیت در داخل افغانستان و نیز به وجود آمدن حکومتی قدرتمند و با ثبات سیاسی و اقتصادی موجب کاهش مهاجران می شود .

محدوده مورد مطالعه
استان سیستان و بلوچستان با وسعتی حدود 181785 کیلومتر مربع پهناورترین استان کشور می باشد که در جنوب خاوری ایران واقع است و بیش از 11 درصد وسعت کشور را در بر میگیرد . این استان با قرار گرفتن در بین 25 درجه و 3 دقیقه تا 31 درجه و 27 دقیقه عرض شمالی از خط استوا و 58 درجه و 50 دقیقه تا 63 درجه و 21 دقیقه طول شرقی از نصف النهار گرینویچ ، از نظر جمعیتی از کم تراکم ترین استان های کشور است . این استان از دو منطقه سیستان و بلوچستان تشکیل می شود و از شمال به استان خراسان جنوبی و کشور افغانستان ، از شرق به کشورهای پاکستان و افغانستان ، از جنوب به دریای عمان و از مغرب به استانهای کرمان و هرمزگان محدود می شود . سیستان و بلوچستان 1100 کیلومتر مرز با کشورهای پاکستان و افغانستان و 300 کیلومتر مرز آبی با دریای عمان دارد و به دلیل قرار گرفتن در موقعیت راهبردی و ترانزیتی از اهمیت فراوان برخوردار است . مرزهای سیاسی امروزی در بخش جنوب شرقی و شرقی ایران بیشتر در دوران سلطنت پادشاهان قاجار شکل گرفته اند .
نقشه شماره 1- 1: نمایی کلی ازمرز مشترک با همسایگان در چهار جهت جغرافیایی
نقشه شماره 1-2: تقسیمات سیاسی شهرستان های استان در جوار دو کشور همسایه
بهره وران
با توجه به عنوان پایان نامه سازمان ها و ارگانهایی که می توانند از این تحقیق بهره گیرند عبارتند از:
نیروی انتظامی، فرمانداری، وزارت امور خارجه.
مشکلات تحقیق
دور بودن محقق از منطقه مورد بررسی و به روز نبوده اطلاعات کتابخانه ایی در این زمینه
نبود تصاویر و اطلاعات دقیق و به روز از محل ورود اتباع غیر قانونی از مرزهای شرقی و جنوب شرقی
1-9– مفاهیم و واژگان پژوهش
1-9-1 – ژئوپلیتیک
– مجتهدزاده ، ژئوپلیتیک را مطالعه اثر گذاری عوامل جغرافیایی بر تصمیم گیری های سیاسی صاحبان قدرت می داند ،به عبارتی مطالعه روابط همکاری یا رقابتی میان قدرت ها را بر اساس امکاناتی که محیط جغرافیایی در اختیار هر یک می گذارد یا امکاناتی که هر یک از قدرت ها در رقابت با دیگری می توانند از محیط دریافت کنند می داند. (مجتهدزاده، 1381، 5)
– دكتر دره مير حيدر جديد ترين تعريفي كه از ژئوپليتيك ارائه كرده است بدين شرح است: «ژئوپليتيك شيوة قرائت و نگارش سياست بين الملل توسط صاحبان قدرت و انديشه و تأثير آنها بر تصميم گيري هاي سياسي در سطح ملي و منطقه اي است» (مير حيدر، 1377: 22).
– جفري پارکر ژئوپليتيک را ارزيابي فضايي روابط بين الملل تعريف مي کند (Karabulut, 2005: 29). ژنرال فرانسوي، پيرگالوا، نويسندة اثري با عنوان ژئوپليتيك راههاي رسيدن به قدرت، منتشر در سال 1990، ژئوپليتيك را چنين تعريف مي كند: ژئوپليتيك يعني مطالعة نحوة ارتباط بين هدايت سياسي يك قدرت با برد بين المللي و چهارچوب جغرافيايي عملكرد آن.» (عزتي، 1379: 5).

امنیت
امنیت برای یک کشور عبارت است از داشتن یا بدست آوردن اطمینان نسبت به سلامت «موجودیت» و «مالکیت» نسبت به موقعیت و نسبت به آن چه زیر چتر «منافع ملی» قرار می گیرد. (مجتهدزاده، 1381، 124).
مهاجرت
مهاجرت عبارت‌است از جابه‌جایی مردم از مکانی به مکانی دیگر برای کار یا زندگی. مردم معمولاً به دلیل دور شدن از شرایط یا عوامل نامساعد دورکننده‌ای مانند فقر، کمبود غذا، بلایای طبیعی، جنگ، بیکاری و کمبود امنیت مهاجرت می‌کنند. دلیل دوم می‌تواند شرایط و عوامل مساعد جذب کننده مانند امکانات بهداشتی بیشتر، آموزش بهتر، درآمد بیشتر و مسکن بهتر در مقصد مهاجرت باشد.
مرز طبیعی
مرزها را می توان بر حسب درجه تطابق شان با عوارض طبیعی به دو گروه تقسیم کرد: یکی استفاده از عوارض طبیعی و دوم اینکه استفاده از ابزار ساختگی و مصنوعی مانند پرچین، ستون و سیم خاردار مشخص می شوند. مرزهایي که با استفاده از عوارض طبیعی تعیین می شوند، اصطلاحاً به مرزهای طبیعی موسومند و از قدیم استفاده از این گونه خطوط مرزی، میان کشورها مرسوم بوده است. دلیل اصلی گزینش عوارض طبیعی به عنوان مرز این بود که کار تعیین حدود و علامت گذاری آسان تر انجام می شد.استفاده از عوارض طبیعی در تعیین مرزها برای آسان شدن کار و بر اثر تصمیم دولت ها صورت می گیرد. نقش خطوط مرزی، جدا کردن قلمرو دو دولت مجاور و کنترل ارتباط میان ملت هاست. (کشوردوست، 1389، 23)
مرز سیاسی
مرزبه معنای مانع وحائل است مرزسیاسی نیزهمانطورکه ازنامش پیداست قلمروسیاسی یک حاکمیت ویادولت رامعین میکند،مرز منطبق بر قوانین خاص است ودر برابر انتقال کالا انسان ، و حتی افکار مانع ایجادمیکند، مرزسیاسی در واقع حد نهایی وحاشیه بیرونی ناحیه سیاسی که یک حکومت ویانهاد فروانروا می توانددرآن اعمال اراده سیاسی کند رابصورت رسمی مشخص میکند مرزسیاسی ناحیه تماس د و دولت ویا حکومت سیاسی همجوار است که هرکدام درمرزسیاسی خوداعمال اراده سیاسی رسمی کرده ومی توانند یکدیگر راخنثی کنند.(مجتهدزاده، 1381، 23)

نقشه شماره 1-3: نمایی از تصاویر ماهواره ایی بین مرزایران ، پاکستان و افغانستان
فصــل دوم
(مبانی نظری تحقیق)
پیشینه تحقیق :
کليه مطالعاتي )مطالعات قبلي (که توسط ديگران درباره موضوع انجام گرفته است را اصطلاحاً ادبيات تحقيق مي نامند. مطالعه ادبيات تحقيق موجب تدوين چارچوب فکري يا تحليلي شده و از طريق آن مسأله براي محقق محدود مي شود و از دوباره کاري جلوگيري مي گردد لذا بر اساس بررسی‌های صورت گرفته در کتب، مقالات ، مجلات و پايان نامه و رسالات نگارش یافته در مقاطع تحصیلات تکمیلی که در ایران تدوین شده می‌توان به موارد زیر اشاره نمود:
دکتر هادی اعظمی، دکتر محمدجواد رنجکش ، سعید جمال (مقاله1392) بیان داشته اند که ،در عنصر سرزمین یکی از مقولات مهم، مناطق مرزی آن سرزمین است که دولت ها اغلب به این مهم توجه دارند و سرمایه گذاری هایی را جهت حفظ و تقویت حدود و ثغور خود می نمایند. به طور کلی در خصوص چالش های ایران و افغانستان در مرزهای شرقی معتقدند که افغانستان تا آینده ای نامعلوم هم چنان در شمار کشورهای بی ثبات و چالش خیز جهان باقی خواهد ماند. و در واقع تا زمان روی کار آمدن دولتی میانه رو، متمرکز و مورد پذیرش تمامی قبایل شمالی و جنوبی، این کشور صادر کننده انواع چالش و معضلات امنیتی و سیاسی به ایران و دیگر همسایگان خود خواهند بود.
آرزو غلامی گنجه (مقاله 1393 ماهنامه عصر امروز) او بیان می دارد که در برخی کشورها با توجه به جمعیت و وضعیت عمومی اقتصادی و گاهی سیاسی قوانین بعضاً سخت گیرانه یا برابر با دیگر شهروندان آن کشور وضع می‌شود. در ایران اما شرایط مهاجرانی که وارد کشور می‌شوند و عمدتاً از کشور افغانستان و عراق هستند متفاوت است و سیاست‌های متغیر اعمال می‌شود.بر اساس آمار هم‌اکنون حدود 1 میلیون شهروند افغان به‌صورت قانونی و تقریباً 2 میلیون افغان به شکل غیر‌قانونی در کشور زندگی می‌کنند. علت مهاجرت افغان‌ها برکسی پوشیده نیست. نبود امنیت، شرایط بد اقتصادی، نبود کار، جنگ داخلی و عدم امیدواری به آینده و پیشرفت در این کشور بیشترین دلیل مهاجرت را تشکیل می‌دهد. درواقع این افراد به امید زندگی بهتر و تامین رفاه با دشواری بسیار از مرزها عبور کرده و به کشورهای اروپایی و آسیایی مهاجرت می‌کنند. دلایل مهاجرت هم برای آن‌ها چنان قوی و موجه است که در این راه گاهی جان شان را از دست می‌دهند بی شک همگی نگاهی انسان دوستانه به حقوق ایرانیان در کشورهای دیگر داریم و به آن از دید حقوق بشری نگاه می کنیم و باور داریم که تن و روح انسان با هر تابعیتی شریف است.
هادی اعظمی ، سید هادی زرقانی ، علی اکبر دبیری ( پژوهشنامه ایرانی سیاست بین الملل ، سال اول، 1391) به تحلیل اولویت های منطقه ای و دیدگاههای ژئوپلیتیک در شکل دهی به سازمان منطقه ای پرداخته اند . در این پژوهش با استفاده از ساختار فضایی نظریه سیستم ژئوپلیتیک جهانی ، به بررسی جایگاه کشورهای سازمان همکاری شانگهای و نیز ایران در قلمرو ژئواستراتژیک و مناطق ژئوپلیتک پرداخته شده است .حیات سیاسی – امنیتی ، اقتصادی و فرهنگی و در یک کلام وابستگی ژئوپلیتیک ایران به خاور میانه و خلیج فارس بیش از سایر مناطق است . از آنجائیکه منطقه گرایی به معنای بذل توجه ویژه به یک منطقه جغرافیایی مشخص است که به نظر می رسد بهترین مکان برای تحقق منافع و ایده آلهای کشورهای آن می باشد ،لذا ایران نیز در پیوستن به سازمانهای منطقه ایی باید به هویت جغرافیایی و ژئوپلیتیک خود توجه کند.
مفاهیم و تعاریف
2-2-1- منطقه و منطقه گرايي
تعاريف مختلفي كه از منطقه وجود دارد براساس محوريت يكي از موضوعات جغرافيا، تاريخ و فرهنگ مشترك، همكاري سامان يافته اقتصادي، فرهنگي، سياسي و امنيتي يا امكان شكل گيري يك جامعه مدني مطرح شده اند فرهنگ استراتژي، منطقه را سرزمين چند كشور مي داند كه به علت پيوند جغرافيايي يا منافع مشترك به يكديگر مرتبط شده اند (محمد نژاد و نوروزي، 1378 ، ص( 243 كانتوري و اشپيگل منطقه را حوز هاي از كره خاكي مي دانند كه در برگيرنده شماري از كشورهاي نزديك به هم از نظر جغرافيايي است به گونه اي كه آن كشورها در اصطلاح منطقه .(Cantori and Spiegel ,1970,4) سياست خارجي خود روابط متقابل برقرار سازند در جغرافياي سياسي به گونه تصادفي استفاده نمي شود.
منطقه يك فضاي جغرافيايي را مي گويند كه از يك سلسله پديده هاي مشابه و عوامل پيوند دهنده اجزاي محيط، هم از نظر فيزيكي و هم از ديد محيط .( انساني، برخوردار باشد )مجتهد زاده، 1379 ، ص 42 ) است. مراد از اين اصطلاح در ادبيات روابط « رژيوناليسم » منطقه گرايي معادل كلمه لاتين ، بين الملل تشكيلات و اجتماعاتي است كه مركب از دست كم سه واحد سياسي باشند .
اصطلاح مزبور هنگامي كاربرد دارد كه دولتهاي واقع در يك منطقه جغرافيايي كه داراي علايق مشترك هستند از طريق سازمان هاي منطقه اي با يكديگر همكاريهاي نظامي، سياسي و اقتصادي داشته باشند .به عبارت ديگر منطقه گرايي عبارت است از ايجاد تحول در يك منطقه مشخص، از پراكندگي و چند دستگي به همگون شدن و همگرايي، آن هم در يك رشته از زمينه ها كه مهم ترين آ نها فرهنگ، امنيت، سياس تهاي اقتصادي و رژي مهاي سياسي است. سطح در واقع منطقه گرايي .(Yalem, 1969, p184). شرط لازم است اما كافي نيست « همساني » مشخصي از به معناي بذل توجه ويژه به يك منطقه جغرافيايي مشخص است كه به نظر م يرسد بهترين مكان براي . تحقق منافع و ايده آل هاي كشورهاي مربوط مي باشد (سيمبر، 1387 ، ص 114)
2-2-2- هويت ژئوپليتيك
منظور از هويت ژئوپليتيك اين است كه يك كشور به چه سيستم منطق هاي تعلق دارد. در واقع ويژگي هاي جغرافيايي، سياسي–امنيتي، تاريخي، فرهنگي و اقتصادي يك كشور و ميزان وابستگي به يك منطقه، هويت جغرافيايي و ژئوپليتيك آن را مشخص م يكند. تعريف هويت ژئوپليتيك، يكي از موضوعات مهم سياست و حكومت است. در طول ده ههاي گذشته حكومت هاي مختلف از هويت ژئوپليتيك براي حفظ قدرت و مشروعيت خود نزد ملت ها و در روابط با قدرت هاي بزرگ استفاده كرده اند. به عنوان نمونه، پاكستان همواره در تعيين هويت ژئوپليتيك خود دچار گرفتاري بوده است و در حالي كه ملت پاكستان، نخبگان فرهنگي و روشنفكران آن با نگاه توسع هاي سعي در اتصال پاكستان به هويت فرهنگي-سياسي آسياي جنوبي و انرژي و توسعه اقتصادي داشته اند، نخبگان اجرايي و حكومت هاي پاكستان سعي دارند خود را به هويت خاورميانه اي و جهان اسلام متصل كنند..( Haqqani, 2004, pp. 92-91)
2-2-3- نظريه سيستم ژئوپليتيك جهاني
نظريه سيستم ژئوپليتيك جهاني جديدترين نظريه ژئوپليتيك است كه توسط سائل بي كوهن ارانه شده است. كوهن در قالب اين سيستم الگوي توزيع قدرت، روابط قدرت بين اجزاء سيستم، سطح بندي سيستم و ساختار فضائي سيستم را توضيح مي دهد)حافظ نيا، 1385 ، ص( 240. براساس اين است « قاره اي » و زمينه « دريايي » نظريه، دو زمينه اصلي جغرافيايي فيزيكي-انساني كه شامل زمينه حوزه هايي را براي توسعه ساختارهاي ژئوپليتيك متمايز ارائه مي دهند. تمدن ها، فرهنگ ها و نهادهاي سياسي كه در اين زمينه ها تكامل يافته اند، به طور اساسي در اقتصادها، فرهنگ ها، سنت هاي انساني و ديدگاه هاي ژئوپليتيك متفاوتند. در سلسله مراتب فضايي ساختار جهاني كوهن، حوزه ژئواستراتژيك بالاترين سطح به شمار مي رود. اين حوزه ها بخش هايي از جهان است كه براي دارا بودن خصوصيات و كاركردهاي تاثيرگذار در سطح جهاني به اندازه كافي بزرگ بوده و در خدمت نيازهاي استراتژيك قدرت ها، كشورها و مناطق مهم هستند.
مهم ترين عامل متمايز كننده يك حوزه، درجه شكل گيري آن توسط شرايط بعد دريايي يا بعد قار ه اي است. در جهان كنوني، سه حوزه ژئواستراتژيك تكامل يافته اند: حوزه دريايي تجارت محور آتلانتيك و پاسفيك، هارتلند اوراسيايي روسيه قاره اي و حوزه. دومين سطح از ساختار فضائي سيستم – قاره اي–دريايي آسياي شرقي )كوهن، 1387 ، صص(84- 85 ژئوپليتيك جهان شامل مناطق ژئوپليتيك مي باشد. اين مناطق ژئوپليتيك اكثراً زير بخ شهايي از حوزه هاي ژئواستراتژيك دريايي و قاره اي هستند، به شكلي كه قلمرو ژئواستراتژيك دريايي شامل شش منطقه ژئوپليتيك اروپا، آمريكاي شمالي، آمريكاي جنوبي، حوزه كارائيب، حوزه آسياي ساحلي (ژاپن، استراليا، كره( و آفريقاي جنوب صحرا است و قلمرو ژئواستراتژيك قار هاي شامل دو منطقه .(Cohen, 1994, p.34) ژئوپليتيك هارتلند )روسيه( و آسياي شرقي )چين و مغولستان( مي باشد .
در ساختار فضائي نظريه سيستم ژئوپليتيك جهاني حوز هها و مناطق ديگري نيز وجود دارند كه عبارتند از:
الف: كمربند هاي شكننده
كوهن در نظريه پيشين خود درباره ساختار ژئوپليتيك جهان قائل به دو يا سه كمربند شكننده يعني خاورميانه، جنوب شرق آسيا و آفريقاي استوايي بود. اين مناطق در نظريه « منطقه تصميم » به عنوان كانون نفوذ و رقابت قدر تها شناخته مي شدند و از اين رو شبيه كوهن پس از جنگ سرد تنها .(DikshitT, 1995, p12). قدرت هوائي سورسكي به نظر م يرسيدند خاورميانه را منطقه شكننده دانسته و دو منطقه جنوب شرق آسيا و جنوب آفريقا را جزء قلمرو ژئواستراتژيك دريايي قرار مي داد.
ب: كشورها و مناطق گذرگاهي
كشورهايي هستند كه تسهيل كننده ارتباط بين دو قلمرو ژئواستراتژيك يا دو منطقه ژئوپليتيك مي باشند، نظير اروپاي شرقي و آمريكاي مركزي. اين مناطق در پيوستگي و انسجام و تكامل سيستم نقش برجسته اي را به عهد دارند.
ج: منطقه ژئوپليتيك مستقل
اين منطقه بر شبه قاره هند تطبيق مي كند و در قلمرو ژئواستراتژيك جاي نمي گيرد. اين منطقه حالت دوگانه داشته و حدود 8 تا 10 درصد تجارت جهاني را به خود اختصاص مي دهد
قطب برجسته اين منطقه هند است كه در حال ارتقاء براي تبديل شدن به سومين قلمرو .(Ibid, p28). ژئواستراتژيك جهان مي باشد در واقع كوهن بر خلاف بسياري از نظريه پردازان كلاسيك جغرافياي سياسي و ژئوپليتيك بر اين باور است كه جهان سياسي از نظر استراتژيك يكپارچه نيست، بلكه دنيايي اساساً از هم گسيخته و تقسيم شده به چند منطقه جدا از هم است. وي با طرح چنين ديدگاهي از جهان سياسي، پلي بر فاصله ميان جهاني انديشي جغرافيايي و سياسي دهه هاي نخستين قرن بيستم و دهه هاي واپسين آن قرن مي بندد، دهه اي كه شاهد شكل گرفتن منطقه گرايي هاي سياسي-اقتصادي چندگانه بود )مجتهدزاده، 1381 ، صص 198-199 ) بنابراين كوهن در نظريه خود براي هر منطقه هويت ژئوپليتيك مجزايي قائل است كه آن را از ساير مناطق و حوز هها جدا مي سازد، مهم ترين عامل تمايز ميان مناطق ميزان برخورداري از زمينه قاره اي و دريايي است.
نقشه شماره 2-1: ساختار فضایی نظریه نظام ژئوپلیتیک جهانی در قرن 21
منبع: Cohen, 2004.P. 239
2-2-4- هیدروپلیتک
بحث آب و مديريت آن در حيات بشر يکي از مسائل اساسي بوده است و در آينده نزديک اين احتمال وجود دارد که به بحث اصلي دولت ها و ملت ها تبديل شود. رودخانه هيرمند را شاهرگ حياتي سيستان ناميده اند. نگاهي گذرا به موقعيت جغرافيايي سيستان چنين قضاوتي را قطعي تر و در عين حال، ساده تر و قابل فهم تر خواهد نمود. اهميت تاريخي هيرمند براي سيستان تا بدان حد است که آريايي ها اين رود را مقدس مي شمرده اند. رود هيرمند تنها منبع آب اين منطقه، از کوههاي اطراف کابل سرچشمه مي گيرد و در مسيري طولاني حدود 1450 کيلومتر، به درياچه هامون مي ريزد.
مسئله هيرمند بين ايران و افغانستان طي ساليان متوالي همواره منشاء اختلاف بين مردم محلي ونيز دولت ها بوده است. اين مسئله در زمان هاي مختلف وضعيت متفاوتي پيدا کرده است. بنابراين، اين مسئله در دو دوره زماني قبل و بعد از 11 سپتامبر مورد بررسي قرار خواهد گرفت. زيرا به دليل تحولات افغانستان و تغيير ساختارها و شکل گيري دولت جديد، اين مسئله طبيعتاً دستخوش تغييراتي شده يا خواهد شد.
الف)قبل از 11 سپتامبر:
در مسيرطولاني رود هيرمند تا درياچه هامون، چندين ولايت افغانستان و نيز سيستان ايران قرار دارند که حيات همگي آنها بستگي به آب اين رود دارد. به همين دليل در گذشته هاي دور ساکنان اطراف آن در نوعي تفاهم و از طريق همکاري و بستن سدهاي موسوم به سد گزي، هر کدام به تناسب، نيازهاي خود را بر طرف کرده اند و با اين وجود مسير آب براي روستاها و مناطق جمعيتي پايين دست، باقي مانده است. اين روند طي قرن ها جواب گوي نيازهاي ساکن حوالي هيرمند بوده است. اما واقعيت آن است که در پي طرح هاي سد سازي در افغانستان، اين روند طبيعي به هم خورد و از اين رو مسأله کمبود آب دربخش سيستان ايران به صورت يک بحران در آمد، به طوري که در سالهاي 51-1350 خشکسالي گسترده در سيستان به وجود آمد و جمعيت زيادي به گرگان کوچانده شدند. اختلافات بر سر چگونگي تقسيم آب هيرمند و ديگر حقوق مربوط به اين رودخانه بين المللي، بين دو کشور ايران و افغانستان يکي از مسائل اساسي در روابط آنها بوده است. به طور کلي در زمينه حل و فصل اختلافات ايران و افغانستان در خصوص چگونگي استفاده از آب رودخانه هيرمند توافق نامه هايي صورت گرفته است:
– کميسيون حکميت ژنرال گلد اسميت در سال 1872، مرزهاي دوکشور را در دلتاي هيرمند روي شاخه اصلي رودخانه هيرمند قرارداد.
– حکميت مک ماهون: وي از سال 1902 تا 1905 به وسيله ميله سرعت[2] دست به تقسيم آب رودخانه هيرمند زد و در نهايت در سال 1905 بر آن شد که دو سوم آب در دلتا به افغانستان ويک سوم آن به سيستان ايران داده شود. اين تصميم از طرف ايران مورد پذيرش قرار نگرفت.
–   پروتکل 1315 و قرار داد 1317: با گسترش يافتن روابط دوستانه ميان دولت مرکزي تازه پا گرفته رضا شاه در ايران و دولت تازه استقلال يافته محمد نادر شاه در افغانستان، تلاش هاي تازه اي براي حل مساله آب هيرمند آغاز شد که حاصل آن منجر به پروتکل 1315 و قراداد 1317 بين دو کشور شد. در نخستين ماده اين قرارداد که به کل قرار داد نيز اشاره دارد، آمده است: دولت هاي ايران و افغانستان توافق کردند که همه آب هيرمند از بند کمال خان (47 کيلومتر داخل خاک افغانستان نسبت به مرز ايران ) به سهم مساوي ميان ايران و افغانستان تقسيم گردد و ماده دوم حاکي از آن بود که دولت افغانستان متعهد مي شود که هيچ کانال تازه اي براي استفاده از آب بيشتر از آن چه هم اکنون ميان ده «چهار برجنگ» و بندکمال خان مي برد، احداث نکند و کانال هاي موجود را تعمير نکند.
–   کميسيون دلتا: در سال 1327 . هـ .ش، دو کشور با تشکيل کميسيون دلتاي رود هيرمند موافقت نمودند. در مرداد ماه 1327 سفارت آمريکا طي يادداشتي 15 نفر کارشناس با مليت هاي مختلف به دو کشور پيشنهاد نمود. پس از انتخاب اعضاي کميسيون، مذاکرات نمايندگان دو کشور در واشنگتن با اختلافات فاحشي به طول انجاميد. بر اساس اين پيمان قرار بود که 22 متر مکعب در ثانيه از آب رودخانه هيرمند در دلتا و 4 متر مكعب در ثانيه آب خريداري شده از افغانستان به عنوان سهم ايران در نظر گرفته شود كه به اين ترتيب آب وارد شونده به سيستان ايران به  26 متر مکعب در ثانيه مي رسد، حتي قرار بود پادشاه افغانستان، دو متر مکعب آب در ثانيه نيز به پادشاه ايران ببخشد. نماينده ايران، هويدا نخست وزير وقت و نماينده افغانستان محمد موسي شفيق نخست وزير افغانستان بود. اين قرار داد بعدها به دليل وقوع کودتاي داوودخان در افغانستان به تصويب مجلس ملي افغانستان نرسيد. ولي همچنان به عنوان مبنايي در هر گونه مذاکرات تقسيم آب هيرمند مطرح است.
عدم اجراي موافقت نامه هاي تقسيم آب بين ايران و افغانستان دلايل گوناگوني دارد. ولي در واقع  نمي توان ترديد کرد که بي ثباتي سياسي و اجتماعي و برهم خوردن امنيت در داخل افغانستان، اصلي ترين دليل عدم اجراي موافقت نامه ها بوده است. اين وضعيت به خصوص در سالهاي بعد از کودتاي مارکسيتي نور محمد ترکي وجنگ و جهاد شديدتر بوده است. به طوري که طي اين دوره، تا کنون مديريت آب هيرمند به صورت يک مشکل در مناسبات ايران و افغانستان، مطرح بوده است. به نظر مي رسد که در سالهاي اخير دولت ايران با مشکل تأمين آب سيستان با مسائل پيچيده تري رو به رو شده است. به اين معنا که جنگ داخلي افغانستان باعث شد تا کشاورزان اطراف هيرمند، از بي قانوني و بي نظمي در افغانستان استفاده کنند و با برداشت آب بيشتر از سهم خود باعث شدند تا درياچه هامون ايران ،خشک شود و آب دهي هيرمند دربخش ايراني سيستان به شدت کاهش يابد. در سالهاي حکومت طالبان نيز آب هيرمند به طرف سيستان ايران به طور کلي خشک شد و به يک فاجعه زيست محيطي انجاميد. اين اتهام متوجه طالبان گشت که آنها آگاهانه به دليل تضادشان با ايران عملاً از ورود آب هيرمند به سيستان جلوگيري مي کنند. طالبان خشکسالي را بهانه مي کردند ولي به ظاهر اين بهانه ها در ايران خريداري نداشت.
 ب)پس از 11 سپتامبر:
در شرايط کنوني، دولت موقت و انتقالي پس از سقوط طالبان رويه بهتري در پيش گرفته است. با ارتقاء مناسبات ايران و افغانستان و همکاري ايران در تمام زمينه ها با دولت افغانستان و ديدارهاي متعدد رؤساي جمهور اسلامي ايران و افغانستان، دولت افغانستان درمقاطعي اجازه داده است که رودخانه هيرمند در مسير طبيعي خود جريان يافته و به ذخيره سازي آب در زابل کمک کند. اما طرح مسئله هيرمند در يک کميته مشترک توسط ايران، پاسخ شفاف و قانع کننده اي از سوي افغانها در برنداشته و همچنان به صورت چالشي نهفته باقي مانده است. با اين حال اجازه جريان طبيعي رودخانه هيرمند در برخي مقاطع توسط افغانستان، يک تصميم موقت وامتيازي بوده که کرزاي به ايران داده است و هيچ اطميناني براي ادامه اين روند وجود ندارد.
چنان که معلوم است تا کنون به دليل جنگ و بحران در افغانستان هيچ کدام از قرار دادها و توافقنامه ها جنبه اجرايي پيدا نکرده است. مهمتر اينکه حتي در دوره جديد و ثبات نسبي به وجود آمده در افغانستان، باز هم اميدچنداني وجود ندارد که مسئله آب هيرمند به صورتي عادلانه حل شود.
بنابراين اختلافات ايران و افغانستان بر سرحقوق مربوط به آب هيرمند نقش پر اهميت و انکار ناپذيري در مناسبات دو کشور داشته و دارد و مانع جدي همکاري هاي آتي است. در هر حال، دريک قضاوت مقدماتي مي توان گفت که مسئله آب هيرمند به دليل پيامدهاي مخرب زيست محيطي آن در مناطق مرزي دو کشور، به سهولت پيامدهاي امنيتي و سياسي خاص را رقم خواهد زد که غفلت از آن جايز نخواهد بود.
2-2-5- تهديدات ژئواكونوميكي:
مسائل اقتصادي همواره يكي از عوامل اصلي روابط بين كشورها مي باشد. اهداف اقتصادي مشترك سبب همكاري و همگرايي بين كشورها مي شود و بر عكس اهداف اقتصادي متعارض و متفاوت منجر به رقابت بين بازيگران نظام بين الملل به ويژه كشورها مي شود. مسائل اقتصادي و ژئواکونوميکي مرتبط با افغانستنان بسته به شرايط متفاوت دوسوي 11 سپتامبر پيامدهاي متفاوتي براي ايران در بر داشته است.
الف) قبل از 11سپتامبر:
   قبل از 11سپتامبر، نبود دولت مركزي قوي، جنگ داخلي بين گروههاي افغان و بي ثباتي، مسائل اقتصادي افغانستان را در ارتباط با ديگر كشورها تحت تأثير خود قرار داده بود. آنچه در ورابط ايران و افغانستان مهم بود، امنيت مرزهاي دو كشور بود. مسئله انتقال نفت و گاز آسياي مركزي و درياي خزر به سواحل درياي عمان و اقيانوس هند يكي از مباحث عمده در دهه 90 و به ويژه پس از 11 سپتامبر مي باشد. طرح احداث خط لوله گاز ترانس افغان كه گاز تركمنستان را به افغانستان و سپس پاكستان انتقال خواهد داد در دهه 90 در زماني كه طالبان در افغانستان حاكم بودند تصويب شد. مسير ديگر براي انتقال نفت و گاز آسيايي مركزي، مسير ايران بوده كه به خاطر امنيت بهتر و بيشتر در ايران، اين مسير از اهميت ويژه اي برخوردار بود. زيرا اجراي طرح ترانس افغان به علت مشكلات خاص حكومت طالبان مقدور نگرديد و مسير ايران به عنوان تنها مسير نزديك و امن ، منافع بيشتري را براي اين كشور مي توانست در بر داشته باشد. به ويژه كه اهميت ژئواستراتژيكي ايران را دو چندان مي كرد.
يكي از نكات مهمي كه ذهن پژوهشگران را در رابطه با حمايت آمريكا و پاكستان از طالبان به خود معطوف داشته، همين مسئله يعني احداث خطوط لوله نفت و گاز از آسياي مركزي و درياي خزر به افغانستان و پاكستان است. اضطراب دولت پاكستان از چنين طرحي اين بود كه دولت افغانستان مبادا در آينده از لوله هاي نفت و گاز به عنوان يكي از ابزارهاي فشار سياسي عليه پاكستان استفاده نمايد. زيرا در آن زمان اختلافات اين دو كشور روز به روز تشديد مي شد. بنابراين پاكستان در صدد بود با تقويت گروه طالبان و حمايت آمريكا يك دولت تحت نفوذ در افغانستان را روي كار آورد. پاكستان همواره افغانستان را به منزله يك دالان عبور سودمند براي دست يابي به منافع بازرگاني و تجاري كشورهاي آسياي مركزي تلقي نموده است. عبور لوله هاي نفت و گاز آسياي مركزي از افغانستان به سوي بنادر پاكستان درآمد هنگفتي نصيب اين كشور مي سازد.
  اما حمايت آمريکا وپاکستان از طالبان نتيجه مثبتي در برنداشت، زيرا طالبان بيشترباعث گسترش نا امني و بي ثباتي در افغانستان شد و احتمال احداث طرح ترانس افغان را هر چه بيشتر تضعيف مي کرد و در مقابل بر اهميت مسيرايران مي افزود.
ب)پس از 11 سپتامبر:
با حملات تروريستي 11سپتامبر و مداخله نظامي ايالات متحده در افغانستان، علاوه بر مسائل سياسي و امنيتي، مسائل اقتصادي نيز در روابط ايران و افغانستان يا به عبارت ديگر در اهميت استراتژيکي ايران و افغانستان رنگ تازه اي به خود گرفت. طرح احداث خط لوله گاز ترانس افغان بعداز وقفه اي که حکومت طالبان به آن وارد کرد با تهاجم آمريکا به افغانستان در سال 2001 وارد مرحله تازه اي شد. بسياري از تحليل گران مسايل  انرژي اعتقاد دارند که دولت آمريکا پس از سقوط طالبان و  حاکميت ساختار سياسي نزديک با سياست هاي آمريکا در افغانستان در راستاي کاهش وابستگي منطقه به خطوط لوله انتقال انرژي روسيه و محروم کردن ايران از امتيازات اقتصادي و کاهش نقش اين کشور در معادلات منطقه، به بزرگترين حامي اين مسير تبديل شده است.
پروژه انتقال نفت وگاز آسياي مرکزي و درياي خزر در همان حال که يک پروژه اقتصادي است،يک پروژه سياسي هم هست و در نوع خود رقابت هاي عميق و مهمي را در بردارد که ماهيت سياسي دارند. براي فهم اين موضوع بايد به واقعيت هاي متفاوت و اهداف بازيگراني توجه داشت که آشکار و پنهان درگير چنين رقابتي شده اند. آسياي مرکزي، بعد از سقوط اتحاد شوروي، بين پنج کشور ترکمنستان، تاجيکستان، قرقيزستان، ازبکستان و قزاقستان تقسيم شد. درست بعد از اعلام استقلال، رقابت هادر سطح منطقه اي  و بين المللي بالا گرفت. ازاين رو مهم ترين موضوع، خطوط ارتباطي آسياي مرکزي با دنياي خارج بود.
علاوه بر روسيه، مسيرهاي چين، پاکستان، افغانستان و ايران به صورت جدي مطرح شدند. تمامي صاحب نظران و کارشناسان اين واقعيت را قبول دارند که انتقال نفت و گاز آسياي مرکزي به بازارهاي جهاني از طريق ايران با صرفه تر، امن تر و مسير آن کوتاه تر است. به ويژه که ايران مي تواند از دو طريق به طور همزمان به اين نياز آسياي مرکزي پاسخ دهد. يکي بهره گيري از خطوط لوله موجود در ايران است که عمدتاً



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه ارشد

پاسخ دهید