دانشگاه آزاداسلامی واحدرشت
دانشکده علوم انسانی
گروه آموزشی جغرافیا
پایان نامه برای دریافت درجة کارشناسی ارشد
دررشته جغرافیای سیاسی
تحلیل مولفه های تاثیر گذار بر توسعه ژئوکالچر اسلامی دانش آموزان ناحیه 2 رشت

استاد راهنما: دکتر یوسف زین العابدین
نگارش :
عباس صفائی چره
شهریور 1393
دانشگاه آزاداسلامی واحدرشت
دانشکده علوم انسانی
گروه آموزشی جغرافیا
پایان نامه برای دریافت درجة کارشناسی ارشد
دررشته جغرافیای سیاسی
تحلیل مولفه های تاثیر گذار بر توسعه ژئوکالچر اسلامی دانش آموزان ناحیه 2 رشت

استاد راهنما: دکتر یوسف زین العابدین

نگارش :
عباس صفائی چره
شهریور 1393
تقدیر و تشکر:
بدینوسیله مراتب تشکر وتقدیر خودرا از جناب آقای دکتر یوسف زین العابدین به عنوان استاد راهنمای این تحقیق اعلام می دارم واز ایزدمنان آرزوی توفیق وسلامتی این استادارجمند رامسئلت می نمایم. درضمن لازم است ازهمکاری ومساعدت های ویژه همکاران پرتلاشم در ناحیه 2رشت واداره کل آموزش وپرورش استان گیلان قدردانی نمایم.

تقدیم به:
این تحقیق را تقدیم می کنم به روح بلند وملکوتی شهدای گمنام که با زمان شناسی وولایت پذیری خود نام ونشان ابدی یافتند.

فهرست مطالب
عنوان صفحه
چکیده………………………………………………………………………………………………………………………………1
فصل اول: كليات پژوهش
1-1- مقدمه………………………………………………………………………………………………………………………3
1-2- بیان مسئله…………………………………………………………………………………………………………………4
1-3- ضرورت و اهمیت تحقیق……………………………………………………………………………………………5
1-4- اهداف تحقیق……………………………………………………………………………………………………………6
1-5- سوالات تحقیق………………………………………………………………………………………………………….6
1-6- فرضيه‏هاي تحقیق………………………………………………………………………………………………………7
1-7- روش تحقیق……………………………………………………………………………………………………………..7
1-8- نحوه گردآوری اطلاعات…………………………………………………………………………………………….7
1-9- شیوه تجزیه تحلیل داده ها…………………………………………………………………………………………..8
1-10- تعریف واژه های کلیدی……………………………………………………………………………………………8
فصل دوم : مباني نظري پژوهش
2-1- مفهوم ژئوپلیتیک………………………………………………………………………………………………………12
2-1-1- مفاهیم اعتباری و مفهومی ژئوپلیتیک……………………………………………………………………….14
2-1-2- تاريخچه و اهميت ژئوپليتيك…………………………………………………………………………………15
2-1-3 تعاريف ژئوپليتيك از ديدگاه هاي گوناگون………………………………………………………………..16
2-1-4- ويژگي‌ها و تحول نظري ژئوپليتيك………………………………………………………………………….17
2-1-5- عوامل متغیر ژئوپليتيک………………………………………………………………………………………….18
2-1-6- رويكردهاي ژئوپليتيك………………………………………………………………………………………….22
2-2- ژﺋﻮاﮐﻮﻧﻮﻣﯿﮏ…………………………………………………………………………………………………………..31
2-3-معیارهای اقتصادی جایگزین معیارهای نظامی در ژئوپلیتیک……………………………………………..34
2-4- معیارهای فرهنگی جایگزین معیارهای نظامی………………………………………………………………..37
2-4-1- نقش ژئوکالچر در توسعه کشورها…………………………………………………………………………..38
2-4-2- ژئوكالچر زیر بنای ژئوپلیتیك…………………………………………………………………………………38
2-5 – ژئوکالچر و توسعه ملی……………………………………………………………………………………………40
2-6-ژئوکالچر و تاریخ و تمدن………………………………………………………………………………………….41
2-7- چشم انداز ژئوکالچر در عصر جهانی شدن…………………………………………………………………..42
فصل سوم: ویژگی های جغرافیایی منطقه مورد مطالعه
3-1-جغرافیای طبیعی شهرستان رشت………………………………………………………………………………….45
3-2- ویژگی های اقتصادی- اجتماعی- ارتباطی- سیاسی شهرستان رشت…………………………………45
3-3- ویژگی های انسانی شهرستان رشت…………………………………………………………………………….47
3-4- مناطق شهر رشت…………………………………………………………………………………………………….48
فصل چهارم : یافته های تحقیق
4-1 – مقدمه……………………………………………………………………………………………………………………51
4-2- بررسی توصیفی داده ها…………………………………………………………………………………………….52
فصل پنجم: بحث و نتيجه گيري
5-1- مقدمه…………………………………………………………………………………………………………………….73
5-2- ارزیابی فرضیه های پژوهش………………………………………………………………………………………73
5-3- نتیجه گیری……………………………………………………………………………………………………………..76
5-4- پیشنهادات………………………………………………………………………………………………………………77
منابع……………………………………………………………………………………………………………………………….78
پیوست ها……………………………………………………………………………………………………………………….80
فهرست جدول ها
عنوان صفحه
جدول 4-1- چارت سازمانی آموزش و پرورش ناحیه 1و 2……………………………………………………51
جدول4-2- تعداد وتوزیع معلمان ابتدایی به تفکیک جنسیت وموقعیت(شهری – روستایی)…………..52
جدول4 -3- تعداد وتوزیع دبیران متوسطه دوره ی اول به تفکیک جنسیت وموقعیت……………………53
جدول4-4- آمار دانش آموزان مدارس ناحیه 2رشت به تفکیک مدارس دولتی وغیردولتی…………….54
جدول4-5- تعداد و توزیع مدارس به تفکیک مقطع و جنسیت وموقعیت مکانی ودولتی وغیردولتی..55
جدول4-6-تعداد وتوزیع دبیران متوسطه دوره ی دوم نظری وفنی به تفکیک جنسیت وموقعیت……..56
جدول 4-7- توزیع گروه نمونه تحقیق بر حسب جنسیت………………………………………………………..57
جدول 4- 8- توزیع گروه نمونه تحقیق بر حسب تاهل……………………………………………………………58
جدول 4-9-توزیع گروه نمونه تحقیق بر حسب تحصیلات………………………………………………………59
جدول 4-10-توزیع گروه نمونه تحقیق بر سن……………………………………………………………………….60
جدول 4-11- تاثیر نیروهای متخصص در توسعه ژئو کالچر اسلامی دانش آموزان………………………61
جدول 4-12- تاثیر مدیران و کارکنان مدارس در توسعه ژئو کالچر اسلامی دانش آموزان…………….61
جدول 4-13- تاثیر مسئولین و نهادهای سیاسی– امنیتی در توسعه ژئو کالچر اسلامی دانش آموزان.62
جدول 4-14-تاثیر سپاه و بسیج در توسعه ژئو کالچر اسلامی دانش آموزان………………………………..62
جدول 4-15- تاثیر فرهنگ و ارشاد اسلامی در توسعه ژئو کالچر اسلامی دانش آموزان……………….63
جدول 4-16 -تاثیر اولیاء و مربیان در توسعه ژئو کالچر اسلامی دانش آموزان……………………………63
جدول 4-17- تاثیر امامان جماعت در توسعه ژئو کالچر اسلامی دانش آموزان……………………………64
جدول 4-18- تاثیر نیروی انتظامی در توسعه ژئو کالچر اسلامی دانش آموزان……………………………65
جدول 4-19 : تاثیر سازمان تبلیغات اسلامی در توسعه ژئو کالچر اسلامی دانش آموزان……………….65
جدول 4-20 : تاثیرحوزه های علمیه در توسعه ژئو کالچر اسلامی دانش آموزان………………………….66
جدول 4-21 : تاثیرستاد اقامه نماز در توسعه ژئو کالچر اسلامی دانش آموزان…………………………….66
جدول4-22- شاخص هاي توصيفي تاثیر نیروی انسانی متخصص در آموزش و پرورش در توسعه ژئوکالچراسلامی دانش آموزان…………………………………………………………………………………………….67
جدول 4-23- نتايج آزمون t با ميانگين فرضي براي بررسی تاثیر نیروی انسانی متخصص در آموزش و پرورش در توسعه ژئوکالچر اسلامی دانش آموزان……………………………………………………………….68
جدول 4-24- شاخص هاي توصيفي تاثیر همکاری نهادهای تاثیر گذار فرهنگی،،سیاسی و اقتصادی با آموزش و پرورش در توسعه ژئوکالچر اسلامی دانش آموزان………………………………………………..68
جدول 4-25- نتايج آزمون t با ميانگين فرضي براي بررسی تاثیر همکاری نهادهای تاثیر گذار فرهنگی،،سیاسی و اقتصادی با آموزش و پرورش در توسعه ژئوکالچر اسلامی دانش آموزان………….69
جدول4 -26 : رتبه بندی عوامل موثر بر توسعه ژئوکالچر اسلامی دانش آموزان………………………….69
جدول 4-27- نتايج آزمون فريدمن براي رتبه بندی عوامل موثر بر در توسعه ژئوکالچر اسلامی دانش آموزان……………………………………………………………………………………………………………………70
جدول4-28- شاخص هاي توصيفي تاثیر نیروی انسانی متخصص در آموزش و پرورش در توسعه ژئوکالچراسلامی دانش آموزان…………………………………………………………………………………………….70
فهرست نمودارها
عنوان صفحه
نمودار 4-1 تعداد وتوزیع معلمان ابتدایی به تفکیک جنسیت……………………………………………………53
نمودار 4-2 تعداد وتوزیع دبیران متوسطه دوره ی اول به تفکیک جنسیت وموقعیت……………………..54
نمودار 4-3- آمار دانش آموزان مدارس ناحیه 2رشت به تفکیک مدارس دولتی وغیردولتی…………..55
نمودار 4-4- تعداد و توزیع مدارس به تفکیک موقعیت مکانی…………………………………………………56
نمودار4-5- تعداد وتوزیع دبیران متوسطه دوره ی دوم نظری وفنی به تفکیک جنسیت…………………57
نمودار 4-6: توزیع گروه نمونه تحقیق بر حسب جنسیت…………………………………………………………58
نمودار 4-7 : توزیع گروه نمونه تحقیق بر حسب تاهل…………………………………………………………….59
نمودار 4-8 : توزیع گروه نمونه تحقیق بر حسب تحصیلات…………………………………………………….60
چکیده
ژئوکالچر هرچه باشد دیدگاهی از مبحث گسترده ژئوپلتیک است بنابراین از حیث ماهیت،مفهوم رقابت را در ذهن متبادر می کند و می توان اثر برخوردهای فرهنگی بر شکل گیری های سیاسی را ژئوکالچر نامید.
پژوهش حاضر با هدف بررسی مولفه های تاثیر گذار بر توسعه ژئوکالچر اسلامی دانش آموزان ناحیه 2 رشت انجام شد . روش پژوهش از نوع توصیفی – تحلیلی می باشد. جامعه آماری پژوهش کلیه کارکنان ناحیه 2 رشت می باشد که با استفاده از روش نمونه گیری تصادفی ساده به حجم97 نفر انتخاب شدند. برای جمع آوری داده ها از پرسشنامه محقق ساخته ژئوکالچر استفاده گردید. به منظور تجریه و تحلیل داده ها از آزمون t با میانگین فرضی و آزمون فریدمن استفاده شد. نتایج پژوهش نشان داد نیروی انسانی متخصص در آموزش و پرورش می تواند در توسعه ژئوکالچر اسلامی دانش آموزان ناحیه 2 رشت موثر باشد. همچنین همکاری نهادهای تاثیر گذار فرهنگی،،سیاسی و اقتصادی با آموزش و پرورش می تواند در توسعه زئوکالچر اسلامی دانش آموزان ناحیه 2 رشت موثر باشد .براساس نتایج پژوهش، مولفه های تأثیرگذار بر توسعه ژئوکالچر هریک می تواند در در آموزش و پرورش نقش مهمی را ایفا نمایند که باید در طراحی الگوهای فرهنگی آموزش و پرورش همکاری نزدیکی با یکدیگر داشته باشند.
کلید واژه: ژئوکالچر، توسعه ژئوکالچر و آموزش و پرورش
1-1- مقدمه
توسعه فرهنگی منجربه خود باوری جامعه شده است و این مسئله خود در شکل گیری و هویت فرهنگی جامعه نقش مهمی را ایفاء می نماید. توسعه فرهنگی در قالب اهمیت دادن به ارزش های محلی و ملی، باید بتواند از طریق برنامه ریزی های فرهنگی و اجتماعی به نیازهای معنوی و مادی افراد جامعه خود پاسخ دهد. از بُعد دیگردر حوزه مطالعاتی توسعه فرهنگی باید به جغرافیای فرهنگی توجه نمود. سیاست ژئوکالچر از جمله مفاهیم مرتبط با توسعه فرهنگی است که اخیراً به آن توجه شده است؛ هدف این پدیده پیشرفت و پویایی نوین و نظام مند فرهنگ جامعه با توجه به ابعاد جغرافیایی است. توسعه فرهنگی از طریق سه منبع اصلی سرمایه ،فرهنگ، عینیت یافتگی، نهادینه شده و نقش موثری را ایفاء می کند. جهانی شدن زندگی افراد جوامع را به سمت غربی گرایی یا به عبارتی آمریکایی شدن اشاعه می دهد.توسعه فرهنگی از طریق تقویت فرهنگ های بومی و ملی باعث این گردیده است که در بحث جهانی شدن نوعی ناهمگونی و تنوع را در دنیا ارتقاء دهد.در سنجش توسعه یافتگی استان باید به شرایط طبیعی،اجتماعی و فرهنگی توجه کرد و نوعی نظام برنامه ریزی فضایی و منطقه ای را مد نظر داشت. برای بهبود شاخص های توسعه فرهنگی استان ها،کاهش پراکندگی ، باتغییردادن اولویتهای تخصیص منابع فرهنگی و امکانات و زیرساختها به نفع استان های محروم تر، افزایش نرخ باسوادی،گسترش آموزش عالی و تمرکززدایی از شهر و… می توان توسعه یافتگی فرهنگی را در ایران بسط داد. از طرفی برنامه های فرهنگی در هر زمان توجه و نگاه ویژه ای به قشر جوان و نوجوان آن جامعه داشته است.لذا با توجه به نقش پررنگ این قشر در توسعه فرهنگی جامعه این تحقیق در نظر داردعوامل تاثیر گذار بر توسعه ژئوکالچر اسلامی را در دانش آموزان بررسی نماید.
1-2- بیان مسئله
در عصر جهانی شدن چشم اندازهای جدیدی در ویژگی های مرتبط با آموزش و پرورش نمایان می شود.رشد و توسعه سریع انقلاب الکترونیکی و دگرگونی بنیادی تکنولوژی اطلاعات بنیاد کهن فرهنگ جوامع را به چالش می کشد و همزمان با نابرابری های عمیق در کشورهای مختلف تهدیدهای تازه ای به بار می آورد. ژئوکالچر هرچه باشد دیدگاهی از مبحث گسترده ژئوپلتیک است بنابراین از حیث ماهیت، مفهوم رقابت را در ذهن متبادر می کند و می توان اثر برخوردهای فرهنگی بر شکل گیری های سیاسی را ژئوکالچر نامید. ژئوکالچر اسلامی جنبشهای جاری در جهان شکاف بزرگی در الگوهای نظام های حاکم بر کشورهای اسلامی بوجود آورده است و دیگر نمی توان با این نظام ها جهان اسلام را کنترل کرد.ژئوکالچر اسلامی که بیانگر چهارچوب فرهنگی می باشد که نظام ها،مکتبها و ایدئولوژیها در محدوده آن عمل کرده و اثر میگذارند.و مقدمات و مبانی فکری خود را نه در محدوده ملی و محلی بلکه در یک جغرافیای فرهنگی منتشر می سازند.بدون شک بررسی این مسئله که چه عواملی آموزش و پرورش را به عنوان مهمترین نظام فرهنگ ساز، با رقابتهای ژئوکالچر درگیر و مرتبط می سازد، دارای اهمیت بنیادین است(صحفی،1380: 54).بنابر این عوامل زیادی در توسعه ژئوکالچر اسلامی دانش آموزانموثر هستند لذا در این پژوهش بررسی جایگاه ویژه نیروی انسانی برروی ژئوکالچر اسلامی با هدف تاثیر گذاری بنیادهای فرهنگی بر اساس هویت های ملی و دینی به موازات ارائه پیشنهاد عملی برای موفقیت در عرصه رقابت فرهنگی مورد برسی قرار میگیرد تا بر این اساس مولفه های تاثیر گذار بر توسعه ژئوکالچر اسلامی دانش آموزان ناحیه 2 رشت شناسایی شود . این پژوهش به دنبال پاسخ به این سوال می باشد که مهم ترین مولفه های تاثیر گذار بر توسعه ژئوکالچر اسلامی دانش آموزان کدامند ؟
1-3- اهمیت و ضرورت موضوع تحقیق
در مسیر پاسخ‌گویی به مسایل جامعه و تولید علم بومی با رویکردی اسلامی، تنها تمرکز بر منابع تئوریک فلسفی، روایی و… کفایت نمی‌کند؛ بلکه لازم است به تجربه‌های فرهنگی(خصوصا مسلمانان) در آن حوزه نیز توجه کرد. حداقل ثمره‌ی مطالعه‌ی علمی و نظام‌مند تجربیات تاریخی فرهنگی آن است که فرصت الگوگیری و یا عبرت‌اندوزی را برای محقق فراهم می‌سازد. تاملی بر خاستگاه نظریات مطرح در حوزه‌ی علوم انسانی غربی(خصوصا در رشته‌هایی هم‌چون مدیریت، اقتصاد، مطالعات رسانه و…)، حاکی از آن است که بسیاری از آن‌ها حاصل تامل بر موفقیت‌ها و شکست‌های به وقوع پیوسته در عرصه‌های مختلف فردی و اجتماعی است.. تولید محصولات فرهنگی و دینی، دغدغه‌ی بسیاری از سیاست‌گذاران و مسئولان فرهنگی کشور است و بخش زیادی از اعتبارات و منابع سازمان‌های فرهنگی کشور در این زمینه هزینه می‌گردد. مطالعه‌ی علل و عوامل موفقیت نسبی فعالیت‌های فرهنگی انقلابی در سال‌های نخست انقلاب می‌تواند مسئولان فرهنگی کشور را در اتخاذ خط‌مشی‌های فرهنگی مناسب یاری رساند.تحقق انقلاب اسلامی حاصل یک تحول عمیق فرهنگی در جامعه بود.(امام‌خمینی،۱۳۸۳:۱۲۹) تحول فرهنگی‌ای که در آن، مردم از اسلام‌های ناقص و کاذب به سوی اسلام حقیقی و به تعبیر حضرت امام «اسلام ناب محمدی‌ صلی‌الله‌ علیه‌ وآله‌ وسلم» حرکت کردند.(امام‌خمینی، ۱۳۸۳:۲۴۰) یکی از مهم‌ترین شاخصه‌های اسلام ‌ناب، خصوصاً در مقایسه با دین‌داری مرسوم در قبل از انقلاب این است که صرفا به تنظیم رابطه‌ی معنوی فرد با خداوند محدود نمی‌گردد، بلکه به دنبال سامان‌دهی توحیدی به همه‌ی عرصه‌های زندگی فردی و اجتماعی انسان است. از این‌رو باورمندان به خود را نسبت به تحقق این مساله به مجاهدت فرا می‌خواند. به عبارت دیگر در پی وقوع انقلاب اسلامی، «معنویت‌ آرمان‌خواه» جایگزین «معنویت‌ انزواگرا» شد.در دوران حاکمیت دیکتاتوری پهلوی به علت سیاست‌های فرهنگی بسته‌ی رژیم و اقتدار امنیتی آن، امکان دسترسی به بسیاری از آثار و تولیدات فکری- فرهنگی برای عموم مردم فراهم نبود. با پیروزی انقلاب اسلامی و درهم شکسته شدن نظام دیکتاتوری، تقاضای فرهنگی انباشته شده در طول سال‌های گذشته به یک‌باره به صورت بالفعل درآمد. با توجه به شرایط بوجود آمده و تاکید بر این نکته که جوانان و نوجوانان و بویژه قشر دانش آموز مدیران و مملکت داران آینده این مرز و وبوم می باشند بررسی مولفه های موثر بر توسعه ژئوکالچر در این قشر ضروری به نظر می رسد.
1-4- اهداف تحقیق
1 – بررسی وتبیین ساختار نیروی انسانی آموزش وپرورش وتأثیرآن برتوسعه ژئوکالچر اسلامی دانش آموزان
2 – بررسی وتبین ژئوکالچر ناحیه 2رشت وبهره گیری ازظرفیت های فرهنگی،سیاسی واقتصادی استان گیلان
1-5- سوالات تحقیق
1- آیا نیروی انسانی متخصص در اموزش و پرورش می تواند در توسعه زئوکالچر اسلامی دانش اموزان ناحیه 2 رشت موثر باشد؟
2- آیا همکاری نهادهای تاثیر گذار فرهنگی،،سیاسی و اقتصادی با آموزش و پرورش می تواند بر توسعه ژئوکالچر اسلامی دانش آموزان موثر باشد؟
1-6- فرضيه‏هاي تحقیق
1- نیروی انسانی متخصص در آموزش و پرورش می تواند در توسعه ژئوکالچر اسلامی دانش آموزان ناحیه 2 رشت موثر باشد.
2- همکاری نهادهای تاثیر گذار فرهنگی،،سیاسی و اقتصادی با آموزش و پرورش می تواند بر توسعه ژئوکالچر اسلامی دانش آموزان موثر باشد.
1-7- روش تحقیق
با توجه به هدف پژوهش حاضر، پژوهش حاضر توصیفی از نوع پژوهش های توصیفی – تحلیلی می باشد.
جامعه آماری این پژوهش تمامی کارکنان ناحیه 2 اداره آموزش و پرورش شهر رشت می باشد که شامل 130 نفر می باشند. بر اساس جدول برآورد حجم نمونه مورگان نمونه ای به حجم 97 نفر با استفاده از روش نمونه گیری تصادفی ساده انتخاب شدند.
1-8- نحوه گردآوری اطلاعات
با هماهنگی های لازم اداره کل آموزش و پرورش با حضور در آموزش و پرورش ناحیه 2 رشت، پرسشنامه ها در اختیار آزمودنیها گذاشته شد و پس از اتمام پاسخگویی پرسشنامه ها جمع آوری گردید. پاسخنامه های ناقص کنار گذاشته شد و در مجموع پاسخنامه کامل97 نفر نمره گذاری گردید البته پس از نمره گذاری، نمرات در نرم افزار آماری SPSS وارد شده و تحلیل های آماری انجام شد.
1-9- شیوه تجزیه تحلیل داده ها
جهت تجزیه و تحلیل داده های گرد اوری شده از روشهای آمار توصیفی مانند فراوانی،درصد، میانگین، انحراف استاندارد، و در بخش استنباطی با توجه به فرضیه های پژوهش از آزمون t و آزمون رتبه ایی فرید من استفاده شد .
1-10- تعریف واژه های کلیدی
1-ژئو پلیتیک: ژئوپلیتیک علم بررسی تأثیر عوامل جغرافیایی بر سیاست یا بررسی رابطه بین جغرافیا و سیاست است.رشته ای که به مطالعه نقش محیط جغرافیایی در تصمیم گیریهای سیاسی می پردازد،مثل تصمیم گیریهای در مورد نقش آفرینی و رقابتهای سیاسی منطقه ای و جهانی از طریق استفاده از امکانات محیط جغرافیایی.شبه علم یا نظریه ای که سیاست را وابسته به عوامل یا محیط جغرافیائی می کندو غالباّ دست آویز افراطی ترین نظریه پردازان شوینیست و امپریالیسم بوده و هدف اصلی آن،موجه ساختن اشغال زمینهای بیگانه و برده کردن سایر خلق ها است(آقابخشی و افشاری راد،1386: 270) .
2- ژﺋﻮ اﮐﻮﻧﻮﻣﯿﮏ: جغرافیای اقتصادی که مفهوم آن رابطه بین اقتصاد و زمین است یکی از ارکان اصلی ژئوپولیتیک محسوب میشود ژئواكونومي، در واقع، اقتصاد و رابطه بين جغرافيا و قدرت اقتصادي كشورها را مورد مطالعه قرار مي دهد. زماني كه بخشي يا تمام قابليتهاي اقتصادي کشورها در گرو مسائل جغرافيايي باشد، اقتصاد جغرافيايي يا ژئواكونومي شكل مي گيرد. البته، ژئواكونومي را مانند ديگر زيرمجموعه هاي ژئوپليتيك (ژئواستراتژي و هيدروپليتيك) نمي توان بحث جداگانه اي از مبحث مادر دانست. چرا كه هر يك از اين مباحث قرائت ويژه خود را از ژئوپليتيك ارائه مي دهد؛ يعني آنجا كه اقتصاد انگيزه رقابت هاي قدرتي است، ژئوپليتيك قرائتي اقتصادي از شرايط موجود را ارائه مي دهد و جنبه ژئواكونوميك به خود مي گيرد. بنابراين، ژئواكونومي، اثرگذاري عوامل يا زيربناهاي اقتصادي در محيط كشوري، منطقه اي يا جهاني در تصميم گيري هاي سياسي و رقابت هاي قدرتي و اثر گذاري اين عوامل در ساختار شكل گيرنده ژئوپليتيك منطقه اي يا جهاني را مورد مطالعه قرار مي دهد(قلیزاده و ذکی،27:1388-26).
3- ژئوکالچر:ژئوکالچر یا ژئوپلیتیک فرهنگی فرایند پیچیدهای از تعاملات قدرت،فرهنگ و محیط جغرافیایی است که طی آن فرهنگ همچون سایر پدیده های نظام اجتماعی همواره در حال شکل گیری، تکامل ،آمیزش و جابجایی در جریان زمان و در بستر محیط جغرافیایی کره زمین اند(حیدری،147:1387).
4-توسعه ژئوکالچر:چگونگی شناخت اختلافات فرهنگی در مكانهای مختلف،تغییرات فضایی و مكانی فرهنگ، شناخت و تقسیم بندی مناطق جهان بر اساس فرهنگ و پدیدههای فرهنگی از سؤالات اساسی مربوط به جغرافیای فرهنگی است. ( همان منبع).
5- مولفه های تاثیر گذار بر توسعه ژئوکالچر: مجموعه از عوامل تاثیر گذار بر توسعه جغرافیای فرهنگی اسلامی در دانش آموزان ناحیه 2 رشت،اعم از عوامل اقتصادی،اجتماعی،خانوادگی و …
6-آموزش و پرورش
آموزش و پرورش یا تعلیم و تربیت دارای مفهوم و کاربرد گسترده و پیچیده است. در تعریف این مفهوم، نه تنها میان مردم عادی، بلکه میان صاحب‌نظران تعلیم و تربیت هم اختلاف‌نظر وجود دارد. همچنین مفاهیمی مانند سوادآموزی، کارآموزی، بارآوردن، پروردن، تأدیب، اجتماعی کردن، و… نیز جزئی از «آموزش و پرورش» محسوب می‌شوند یا با آن همپوشی دارند.آموزش و پرورش هنر یا فنی است که به صورت راهنمایی یا حمایت نیروهای طبیعی و استعدادهای فراگیر (متربی)، و با رعایت قوانین رشد طبیعی و با همکاری خود او برای زیستن تحقق می‌پذیرد(باقری نوع پرست،1389 : 20).
2-1- مفهوم ژئوپلیتیک
  ژئوپلیتیک که معادل فارسی آن «سیاست جغرافیایی» است، رویکردی در سیاست بینالملل  است که سعی دارد رفتار سیاسی و تواناییهای نظامی را بر حسب  عوامل محیطی توضیح دهد. بر اساس این رویکرد، ژئوپلیتیک با درجات مختلف، بیانگر تأثیر قطعی جغرافیا بر امور تاریخی و سیاسی است. ژئوپلیتیک توجه خود را بر عوامل جغرافیایی که در شکل گیری سیاست ها مؤثرند معطوف می دارد. در عین حال، ژئوپلیتیک یک نشان مشخص چند بعدی جهانی نیز دارد که بیشتر دیدنی است تا لفظی و شفاهی و بیشتر عینی و مستقل است تا ذهنی و خیالی.اصولاً ژئوپلیتیک به دنبال بررسی این موضوع است که چگونه فاکتورهای جغرافیایی، از جمله سرزمین، جمعیت، موقعیت استراتژیک منابع طبیعی و غیره بر روابط بین کشورها و تلاش آنان برای کسب قدرت و استیلا بر دیگران مؤثر است. ژئوپلیتیک در واقع، فن و هنر دولتمداری و سازماندهی و اداره بهینه دولت به شمار میرود. این در حالی است که هر گونه تعاملات فضایی در یک سرزمین، در ارتباط مستقیم یا غیر مستقیم انسان با مکان و محیط اطراف او شکل میگیرد؛ یعنی هر مکان جغرافیایی در استفاده انسان از مکان و تأثیر عقاید و افکار، رویکردها، سیاست، فرهنگ، آداب و رسوم و دیگر خصایص زندگی انسانی بر روی محیط جغرافیایی، ماهیت پویای خود را نشان میدهد.ژئوپلیتیک از زمان وضع واژه آن توسط کیلن در سال 1899 م تاکنون، ضمن اینکه دچار فراز و نشیب بوده است از نظر مفهومی نیز دچار شناوری بوده و نتوانسته است از شفافیت و ثبات نسبی برخوردار شود. این امر بر ابهام آن افزوده، بطوریکه تعریف نسبی جامعی که بتواند به هویت علمی آن کمک نماید ارایه نشده است. در تعاریفی که تاکنون از ژئوپلیتیک به عمل آمده، غلبه با آنهایی بوده که سعی داشته اند از آن به عنوان دانش مطالعه رابطه یکسویه و جبری تاثیر عوامل جغرافیایی بر سیاست یاد کنند. هر چند تعاریف محدودتری در خصوص رابطه دو طرفه بین آنها و نیز تحلیل فضایی مناسبات و ساختار قدرت و رقابت جهانی نیز ارایه شده است، لکن همه آنها فاقد جامعیت نسبی بوده و هر کدام بخشی از موضوع را مورد توجه قرار داده اند. در این مقاله نگارنده ضمن بررسی قریب به 20 مورد تعریف ارایه شده از سوی صاحبنظران خارجی و ایرانی درباره ژئوپلیتیک، تعریف جدیدی را بر پایه ارتباط متقابل سه عنصر جغرافیا، قدرت و سیاست ارایه می دهد که نسبت به تعاریف دیگر از جامعیت بیشتری برخوردار است. آنگاه تعریف مزبور را در قالب یک مدل سه وجهی توضیح بیشتری می دهد.( حافظ نیا،1383، 25)علم ژئوپلیتیک به بررسی نقش عوامل محیط جغرافیایی در سیاست می پردازد.از زمان عنوان شدن واژه ژئوپلیتیک، معنای تقابل قدرت با یک سرزمین و انسان هایی که در آن سکونت دارند مطرح بوده است و خلاصه اینکه این واژه نقشی بسیار اساسی در تولید قدرت داشته است.برای آگاهی بیشتر مفاهیمی از این واژه در منابع مختلف ذکر می شود.در فرهنگنامه فرانسوی روبر(1965) درباره واژه ژئوپلیتیک آمده است:ژئوپلیتیک علمی است که به مطالعه روابط بین داده های طبیعی ،جغرافیا و سیاست حکومت ها می پردازد.در فرهنگنامه لاروس(1962)چنین تعریف شده است:مطالعه روابطی که هر کشور به وسیله آن سیاست هایش را با قوانین طبیعی به هم پیوند می زند و در این پیوند قوانین طبیعی از عوامل دیگر،تعیین کننده ترند.سائول بی.کوهن در کتاب خود با عنوان جغرافیا و سیاست در جهان تقسیم شده (1973) نوشت :عصاره ژئوپلیتیک مطالعه روابطی است که میان سیاست بین المللی،قدرت و مشخصات جغرافیایی برقرار می شود. ژئوپلیتیک علم بررسی تأثیر عوامل جغرافیایی بر سیاست یا بررسی رابطه بین جغرافیا و سیاست است.رشته ای که به مطالعه نقش محیط جغرافیایی در تصمیم گیریهای سیاسی می پردازد،مثل تصمیم گیریهای در مورد نقش آفرینی و رقابتهای سیاسی منطقه ای و جهانی از طریق استفاده از امکانات محیط جغرافیایی.شبه علم یا نظریه ای که سیاست را وابسته به عوامل یا محیط جغرافیائی می کندو غالباّ دست آویز افراطی ترین نظریه پردازان شوینیست و امپریالیسم بوده و هدف اصلی آن،موجه ساختن اشغال زمینهای بیگانه و برده کردن سایر خلق ها است. درسال 1897یک آلمانی بنام فریدریش راتسل (1900-1848)کتابی در جغرافیای سیاسی منتشر کرد که بعدها شاگردان او این رشته جدیدرا ژئوپلیتیک نامیدند.راتسل اعتقاد داشت که دولت موجود زنده ای است که با تغذیه (گسترش سرزمینش)قادر به زندگی است(آقابخشی و افشاری راد،1386، 270) .
2-1-1- مفاهیم اعتباری و مفهومی ژئوپلیتیک
ژئوپلیتیک از مفاهیمی است بی بهره از زیربنای راستین که بر حسب مقتضیات زمان و شرایط محیطی- جغرافیایی پدید آمده و دگرگونی پذیرفته است و گاه از میان می رود. البته در این ارتباط می بایست به این نکته اشاره داشت که مباحث ژئوپلیتیک معمولاً در چارچوب مفاهیم گوناگون پیگیری می شود.این مفاهیم را،که پیوسته مورد بحث و تغییر و دگرگونی هستند؛در مجموع،می توان به دو دسته تقسیم کرد:
مفاهیمی که از سوی اندیشمندان ژئوپلیتیک مطرح شده،و مفاهیمی که از سوی سیاستمداران پرداخته و پیگیری می شود. به این ترتیب بحث مفهوم پردازی ژئوپلیتیک را می توان در دو دسته زیر پیگیری کرد:
الف- مفاهیمی که دانشگاهیان می پرورانند:
تقسیم جهان سیاسی بر اساس ترتیب و توالی قدرت
تقسیم جهان بر اساس توانمندی اقتصادی
تقسیم جهان بر اساس پیشرفت ارتباطات
پیدایش امپریالیزم غیر رسمی
جهان متخاصم و پایان گرفتن تاریخ
ب- مفاهیمی که سیاستمداران پیش می کشند:
تقسیم جهان به شمال و جنوب اقتصادی
تقسیم جهان بر اساس اندیشه های خودمحوری
جامعه بین المللی
جامعه نوین جهانی
گروه بندی های منطقه ای ژئواکونومیک(مینائی،1383: 69).
2-1-2- تاريخچه و اهميت ژئوپلیتیک
در نوشته هاي تاريخي دانشمنداني همچون ارسطو در يونان به نقش آب و هوا در سياست و حتي جغرافيدانان مسلماني مانند ابن خلدون و ابن سينا به موضوع ژئوپلیتیک اشاره كرده اند اما اين واژه در قرن نوزدهم ابداع شد. رودلف كيلن جغرافيدان سوئدي (1864م – 1922م) واژه ي ژئوپلیتیک را مطرح، و معتقد بود «حكومت پنج ركن دارد كه به ترتيب عبارتند از: كراتوپليتيك1 (مطالعه ي وضع حكومتي يك كشور)، دموپليتيك2 (مطالعه ي جمعيت يك كشور)، اكونوموپليتيك3 (مطالعه ي منابع اقتصادي كشور)، سوسيوپليتيك (مطالعه ي وضع اجتماعي كشور) و مهم تر از همه ژئوپلیتیک (مطالعه ي جغرافياي كشور) است و «در اواخر قرن نوزدهم (1897م) فردريك راتزل دانشمند آلماني (براساس تحقيقات رودلف كيلن) جغرافياي سياسي و مطالعات دانشگاهي ژئوپلیتیک را بنيان نهاد و در كتاب جغرافياي سياسي خود براي نخستين بار «حكومت» را از ديد جغرافيا مورد مطالعه قرار داد.» اما مفهوم ژئوپلیتیک با جغرافياي سياسي تفاوت دارد چرا كه ژئوپلیتیک در طي فرآيند تاريخي با توجه به تغيير انسان هاي مختلف در مقتضيات زماني و مكاني، ثبات و دوام نداشته است و مفاهيم آن اعتباريند و با مقتضيات زمان و محيط جغرافيايي شكل ميگيرند، دگرگون ميشوند و مورد تأييد و گاهي از بين ميروند. برعكس مفاهيم جغرافياي سياسي مانند مرز، مهاجرت و غيره مفاهيمي هميشگي و پايه هستند و در طول فرآيند تاريخي دگرگون و از بين نمي‌روند. در تأييد مطالب فوق «زمان آلمان هيتلري، آموزش جغرافيا و ژئوپلیتیک به عنوان اساسي‌ترين درس، اجباري مي شود و روزگاري در شوروي استاليني تدريس آن ممنوع مي گردد».
2-1-3 تعاريف ژئوپليتيك از ديدگاه هاي گوناگون
مير حيدر جديد ترين تعريفي كه از ژئوپليتيك ارائه كرده است بدين شرح است: «ژئوپليتيك شيوة قرائت و نگارش سياست بين الملل توسط صاحبان قدرت و انديشه و تأثير آنها بر تصميم گيري هاي سياسي در سطح ملي و منطقه اي است»(میرحیدر،1377 ، 128).
مجتهد زاده در مورد ژئوپليتيك معتقد است: ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌«ژئوپليتيك يا سياست جغرافيايي اثر محيط و اشكال يا پديده هاي محيطي چون، موقعيت جغرافيايي، شكل زمين، منابع كمياب، امكانات ارتباطي و انتقالي (زميني، دريايي، هوايي و فضايي)، وسايل ارتباط جمعي و … را در تصميم گيري هاي سياسي، بويژه در سطوح گسترده منطقه اي و جهاني مطالعه مي كند( مجتهد زاده، 1381، 28).
2-1-4- ويژگي‌ها و تحول نظري ژئوپلیتیک
يكي از متغيرهاي تأثيرگذار بر سياست خارجي كشورها، ويژگيهاي ژئوپلیتیک آنهاست، زيرا چنين ويژگيهايي در توان و منافع ملي كشورها اساس قرار مي گيرد. اين ويژگي ها را مي توان در دو دسته از عوامل مطرح كرد: «يكي عوامل ثبات كه موقعيت جغرافيايي و شكل هاي آن (دريايي و…)، فضا و تقسيمات آن، وسعت كشور، وضع توپوگرافي (مرزها، ناهمواري ها و…)، شكل كشورها و انواع آن و غيره را شامل مي شود. دوم عوامل متغير كه جمعيت، منابع طبيعي و انواع آن (غذايي، معدني و…)، انرژي و مقدار مصرف آن در كشور و جهان، نهادهاي سياسي و اجتماعي و… را دربر مي گيرد»(انصاری،1383، 2).
با توجه به ويژگيهاي فوق، نظريه پردازاني تفكر راتزل آلماني در ارتباط با جغرافياي سياسي و ژئوپلیتیک را گسترش دادند كه چند مورد آنها به شرح ذيل است:
1-سرهارلفورد مكيندر انگيسي نظريه ي معروف «هارتلند» را بيان، و معتقد بود: «سرنوشت تاريخ جهان در گرو نزاع قدرت ارضي با قدرت دريايي است و مركز سرزمين قاره‌اي اروپا – آسيا را قلب جهان و قدرت جهاني مي شمرد و قدرتهاي دريايي را در خطر مي ديد»(بشریه،1380، 49).
2- هاوس هوفر آلماني نظريه ي معروف «سرزمين مادر» يا «هارتلند» كه به مكيندر منسوب است تفسير نمود و اساس دولت نازي براي هجوم به ديگر كشورها قرار گرفت.
3- نيكولاس اسپايكمن نظريه ي «ريملند» را در كتاب “جغرافياي صلح” خود مطرح، و بر نظريه ي «هارتلند» مكيندر انتقاد نمود. مكيندر معتقد بود اطراف هارتلند دو ناحيه است: «يكي هلال داخلي يا حاشيه‌اي كه شامل سرزمين‌هايي است كه پشت به خشكي اروآسيا و در كنار آب قرار دارند «موقعيت ساحلي»، ديگري هلال خارجي يا جزيره‌اي شامل بريتانيا، ژاپن، استرالياست» اما در بيان اسپايكمين اين محدوده، سرزمين حاشيه يا ريملند خوانده مي شود كه در محاصره آب هاست. وي معتقد بود قلمرو جغرافيايي ايران در محدودهي ريملند قرار دارد و از نفوذ شوروي جلوگيري مي كند.
4- الكساندر دوسورسكي روسي بر نيروي هوايي تأكيد مي كند و هارتلند را بر روي قطب شمال جاي داد. كه فقط قابل دسترسي نيروهاي هوايي است.
از ديگر نظريه پردازاني كه مكتب ژئوپلیتیک را گسترس دادند فريدريش راتسل (كه ارتباط گسترش فرهنگ را با فضاي باز و محيط گشاده ارائه مي دهد)، آلفرد ماهان امريكايي (اصل را نيروهاي دريايي مي داند)، الكسي دوتوكويل فرانسوي (در اواخر قرن 19م با نوشتن كتاب تقسيم جهان سياسي ميان دو قدرت روس و امريكا را پيش بيني كرد) و ژان گاتمن (پدر ژئوبوليتيك نوين) است»(بشریه،1380، 49).
2-1-5- عوامل متغیر ژئوپليتيک
2-1-5-1- جمعیت و انسان
يكي از عوامل مهم و موثر در ژئوپلتيك و به تبع آن سياست داخلي و خارجي كشورها عامل جمعيت است كه اثرات آن از نظر كمي و كيفي قابل بررسي است. ساده‌ترين شكل مطالعه جمعيت كشورها از ديدگاه ژئوپلتيك، مطالعه نحوه توزيع جغرافيايي آنهاست(سنجانی،1380، 180) آنچه بديهي است در تجزيه و تحليل جمعيت نبايد تنها به جنبه‌هاي كمي توجه كرد زيرا مهمترين عامل در ژئوپلتيك، انسان است. زيرا تمام پديده‌هاي محيط طبيعي چه ثابت و چه متغير، در يك قطب و انسان به تنهايي در قطب ديگر قرار دارد
2-1-5-2- منابع طبيعي:
ارزش حقيقي و واقعي هر كشوري به فراواني و كيفيت منابعش بستگي دارد. ثروت يك كشور وابسته به طرز استفاده آن كشور از منابع و توليدات خود است. منابع طبيعي به عنوان عامل متغير، ژئوپلتيك كشورها را تحت تاثير قرار ميدهد. اين منابع از حيث اينكه اساس قدرت اقتصادي به حساب مي‌آيند به طور غير مستقيم در قدرت نظامي نيز دخالت دارند، لذا در تعيين قدرت سياسي يك كشور نقش اساسي ايفا مي‌كند(اطاعت،1376، 53). منابع طبيعي به دو دسته تقسيم مي‌شوند.
الف- منابع غذايي      ب- منابع معدني
2-1-5-3- نهادهاي سياسي و اجتماعي
عوامل اساسي ژئوپلتيك كه مطالعه شد، باعث ايجاد زيربناهاي اجتماعي  و نهادهاي سياسي و فراهم آمدن زمينه اتخاذ خط مشي سياسي مي‌شوند. نهادهاي اجتماعي بر پايه رژيم سياسي، سازمان اقتصادي، عادات، تاريخ و اعتقادات يك ملت پايه‌گذاري مي‌شوند و از آنجا كه در بسترهاي جغرافيايي متنوعي بوجود مي‌آيند با يكديگر تفاوت دارند. هر چه عوامل همبستگي نهادهاي اجتماعي در جامعه‌اي بيشتر باشد، آن جامعه كمتر مورد اعمال نفوذ سوء استفاده مادي و معنوي سياستهاي خارجي قرار خواهد گرفت. و به عبارتي تمام عوامل موثر بر سياستهاي جغرافيايي در بافت سياسي و اجتماعي معنا و مفهوم پيدا مي‌كنند(اطاعت،1376، 54).
2-1-5-4- عوامل ثابت ژئوپلتيك
2-1-5-4-1- موقعيت جغرافيايي
اساساً موقعيت عبارت است از: چگونگي قرار گرفتن يك نقطه در سطح كره زمين كه خود داراي دو حالت عمومي يا نسبي و خصوصي يا رياضي است. در حالي كه موقعيت عمومي در مقياس قاره‌اي، جهاني و منطقه‌اي تقسيمات ديگري دارد و از اهميت زيادي برخوردار است. موقعيت رياضي ياخصوصي در مطالعات ژئوپلتيكي كمتر بررسي مي‌شود.(عزتی،1380، 78) به طور كلي مي‌توان گفت كه حدود شركت و فعاليت هر كشور در امور بين المللي، اغلب به موقعيت جغرافيايي و ارتباط آن كشور با همسايگان خود اعم از كشورهاي قدرتمند و ضعيف و هم چنين مناسباتش با دولتهاي بزرگ جهاني بستگي دارد. به عبارتي موقعيت جغرافيايي (اعم از موقعيت دريايي، موقعيت بري يا مركزي و موقعيت استراتژيك) را شامل مي‌شود.
2-1-5-4-2- فضا و تقسيمات آن
دراصطلاح ژئوپلتيك مفهوم فضا شامل سرزمين‌هايي است كه انسان توانسته درآنجا سكونت گزيندو يا به گونه‌اي درآن دخل و تصرف كند.بنابراين قلمرو فضايي ژئوپلتيك با توسعه و پيشرفت تكنولوژي گسترش مي‌يابد(عزتی،1380، 78).
2-1-5-4-3- وسعت خاك
وسعت خاك از نظر سياسي اقتصادي و نظامي در سرنوشت كشورها اثر به سزايي دارد. چنانچه اين وسعت با عوامل مساعد ديگري از قبيل حاصلخيزي خاك، آب و هوا ، منابع طبيعي و جمعيّت كمي و كيفي مناسب توام گردد باعث قدرت و پيشرفت مي‌گردد و نقش آن در مسايل جهاني بسيار تاثير خواهد داشت. امروزه طبق اعتقاد عمومي، وسعتي ايده‌ال است كه با توزيع جمعيت آن هماهنگي داشته باشد؛ زيرا اگر وسعت كشوري زياد ولي از جمعيت كمتري برخوردار است مساله دفاع از آن كشور با مشكل مواجه خواهد شد(سنجابی،1380، 156).
2-1-5-4-4- وضع توپوگرافي
 توپوگرافي يا همان شكل خارجي زمين، شامل شكل مرزها، وضعيت شبكه آبها و وضعيت ناهمواريها مي‌شود. در مباحث ژئوپلتيك، مسايل توپوگرافيك با عنايت به مرزها و شبكه آبها و ناهمواريها بدان لحاظ مورد مطالعه قرار مي‌گيرند كه عوامل موثر بر شكل گيري مسايل سياسي و نظامي كشورها هستند.
ژان گاتمن: اگر زمين‌ همانند يك توپ بيليارد صاف و صيقلي بود، در آن صورت مطالعه ژئوپلتيك بي معنا بود و دليل نداشت كه ما بخواهيم به بررسي آن بپردازيم.
2-1-5-4-5- شكل كشور
عامل مهم ديگري كه در سرنوشت سياسي كشورها سهم بسزايي دارد شكل هندسي آنهاست مقصود از شكل هندسي فاصله قطرهاي يك كشور تا مركز جغرافيايي آن است. مهمترين تاثير شكل هندسي، در نحوه اعمال قدرت حكومت مركزي بر پهنه كشور است. با توجّه به گوناگوني شكل هندسي كشورها، گردانندگان حكومت هر كشور با مسائل و مشكلات ويژه‌اي در اين خصوص مواجهند. به طور كلي شكل جغرافيايي واحدهاي سياسي در ارتباطات، وحدت ملّي، ملاحظات دفاعي و در ارزيابي قدرت مورد توجه قرار مي‌گيرد. كشورها از نظر شكل هندسي به پنج گروه تقسيم مي‌شوند:
الف- كشورهاي طويل يا دراز (شيلي)
ب- كشورهاي دايره‌اي يا مدور (فرانسه)
ج-كشورهاي داراي زايده يا دنباله‌دار (افغانستان)
هـ- كشورهاي پاره پاره (اندونزي)
و-كشورهاي منگنه‌اي يا محيطي (آفريقاي جنوبي) (عزتی،1372، 93).
2-1-6- رويكردهاي ژئوپليتيك
2-1-6-1- رويكرد ژئوپليتيك در دوره تولد
خواستگاه دانشي كه بعد ها به آن عنوان «ژئوپليتيك» داده شد در مراكز استعماري امپراتوري هاي رقيب در آخر قرن نوزده ميلادي متولد شده است. در آنها دانشگاه ها، اجتماعات جغرافيايي و مراكز آموزشي قدرت هاي بزرگ ايجاد شد. از سال 1870 به بعد قدرت هاي بزرگ اروپا با يك برنامه بي سابقه به توسعه طلبي امپرياليستي و توسعه طلبي قلمروي در روي آن مناطق مبادرت كردند. ژئوپليتيك بعنوان شكلي از دانايي و قدرت در دورة امپرياليستي بين سالهاي 1945ـ1870 زماني متولّد مي شود كه امپراتوريهاي رقيب در طول جنگ هاي متعددي كه با يكديگر داشتند خطوط قدرت را مرتب كرده و آن را تغيير داده و در آن تجديد نظر كردند. خطوط قدرت مورد نظر، تشكيل دهندة مرزهاي نقشة سياسي جهان بودند در اين دوره از رقابتهاي امپرياليستي كه موفقيتهاي تكنولوژيكي بزرگ، انقلاب جهاني و دگرگونيهاي فرهنگي صورت گرفت، ژئوپليتيك امپرياليستي نيز شكل گرفت.شايد مشهورترين جغرافيدان عصر امپرياليستي، مکيندر بود. مقاله معروف او «محور جغرافيايي تاريخ» روابط و پيوستگي هاي بين علايق ملي و جغرافيا و زمين را شامل مي شد. اين مقاله اولين تفسير انجمن سلطنتي جغرافياي انگليس در لندن در سال ١٩٠٤ بود. براي همين آن مقاله از جهت محتوا خيلي مهم است. مکيندر اين مقاله را موقعي مي نويسد که گروه هاي مختلف قدرت هاي امپرياليستي ظهور کرده اند. شايد مهمترين دانش آموخته جغرافياي سياسي بعد از راتزل، رودلف كي اِلن، دانشمند سوئدي علوم سياسي استاد دانشگاه گاتبرگ بود، كي اِلن بسيار تحت تأثير انديشه هاي سياسي– جغرافيايي راتزل در مطالعه سياست هاي جهاني و ماهيت دولت قرار گرفته بود. كيي اِلن ايده هاي راتزل را درباره حكومت به عنوان يك پديده موجود زنده (ارگانيسم) بسط داد(احمدي پور، بديعي، 1381، 2).
در سال هاي اوليه قرن بيستم كي الن و ديگر انديشمندان امپرياليست، ژئوپليتيك را به عنوان بخشي از دانش امپرياليستي غربي فهميدند كه از ارتباط با زمين فيزيكي (جغرافيا) و سياست بحث مي كرد. بعد با هدف سياست خارجي آلمان نازي يعني لبنسرام (تعقيب فضاي حياتي آلمان ) همراه شد. و براي همين از نظر اكثر نويسندگان و تحليل گران بعد از جنگ جهاني دوم محو شد و در طي سال هاي بعد از جنگ سرد، ژئوپليتيك براي توصيف كشمكش و درگيري جهاني بين شوروي و ايالات متحده آمريكا بر سر كنترل كشورها و منابع استراتژيك جهان استفاده شد. در خلال دهة 1920، كانون مطالعات ژئوپليتيك در آلمان متمركز شد و در آنجا بود كه اين رشتة علمي زماني كه به عنوان يك مكتب جديد توسط كارل فون هاوس هوفر(1946ـ 1869) شكل گرفت، تصوير بسيار مخدوش خود را كسب نمود. «پاركر» در اين رابطه چنين توضيح ميدهد: «پس از شكست آلمان در جنگ جهاني اوّل، گروهي از جغرافيدانان آلماني، ايده هاي راتزل را پذيرفته و تا آنجا پيش رفتند كه از اين ايده ها، بعنوان مبناي يك طرح روشمند، نه تنها براي بهبود آلمان، بلكه براي بازگشت آلمان به جايگاه يك قدرت بزرگ، استفاده كردند. استدلال بنيادين آنها اين بود كه گر چه جغرافياي سياسي به شرايط فضايي كشور مي پردازد امّا ژئوپليتيك به نيازهاي فضايي مي پردازد. تمام استراتژي حزب نازي براي سلطة آلمان بر اروپا، تحت تأثير نظريه هايي بود كه اين محققان ژئوپليتيك فرمول بندي كرده بودند» (موير، 1379، 367ـ366).
ژئوپليتيك به دليل شكل گيري آن بدست كارشناسان خود در اروپا، موجود خام دوران خود بود و در ماديگرايي جغرافيايي كهنة قرون گذشته، ريشه داشت. ضعف چنين روشهايي را جغرافيدانان كمونيست آلماني، كارل ويتفوگل در سال 1929 تشخيص داد و اوتواتيل توضيح داده است كه ويتفوگل چگونه پي برد كه ژئوپليتيك «فرض مي گيرد كه عوامل جغرافيايي بسته به خصوصياتشان(آب و هوا، خاك، موقعيّت، ناهمواري زمين و حتّي نژاد) حيات سياسي را مستقيماً تحت تأثير قرار مي دهند.» و حال آنكه در واقع، چنين عوامل جغرافيايي بطور مستقيم تأثير نگذاشته، بلكه از طريق انسان نقش ميانجي را به عهده دارند(موير، 1379، 367ـ366).
 2-1-6-2- رويكرد ژئوپليتيك در دوره افول
ارتباط علم ژئوپليتيك با نظامي گري باعث شد كه خصوصاً به علت پيامدهاي جنگ جهاني دوم به اصطلاح ژئوپليتيك براي يك تا دو دهه حتي در مطالعات سياسي در روابط بين الملل مورد استفاده قرار نگيرد. نتيجة چنين وضعيتي بعد از جنگ جهاني دوم جدايي جغرافياي سياسي از ميراث مشخص بنيانگذاراني چون راتزل، مكيندر و بومن بود(تیلور،1995، 45). نازي ها سياست هاي توسعه طلبانه و خشن خود را از طريق تئوري هاي تحريف شده ژئوپليتيکي توجيه مي کردند و همين امر براي مدت چند دهه بر دانش جغرافياي سياسي سايه افکند (وود و ديمکو، 1373: ٤). در سال 1964 پير ژرژ جغرافيدان فرانسوي در كتاب خود تحت عنوان «جغرافياي فعال» واژة ژئوپليتيك را بدترين كاريكاتور جغرافياي كاربردي در نيمه اول قرن بيستم خواند و تحليل ژئوپليتيكي را مردود دانست(مير حيدر، 1383، 15).
وقتي کريستف در سال ١٩٦٠ کتاب خود را در مورد تاريخچه ژئوپليتيک نگاشت، اعتقاد داشت که اين دانش بايد به عنوان يک ارزش در مقابل جريانات سياسي باقي بماند، اما پاسخ به ديدگاه هاي او بسيار تند بود. الکساندر در سال ١٩٦١ در پاسخ وي ابراز نمود که جغرافياي سياسي مي تواند به عنوان يک ارزش همين وظيفه را به عهده گيرد و ژئوپليتيک بجز ارزش تاريخچه اي نبايد مورد استفاده باشد. در واقع پس از جنگ، جغرافياي سياسي بجاي ژئوپليتيک در کانون توجهات جامعه علمي علاقه مند به اين رشته از دانش جغرافيا قرار گرفت. زوال و شكوفايي ژئوپليتيك از جنگ جهاني دوم قابل ملاحظه و چشمگير است. براي اكثر مواقع تقريباً ژئوپليتيك به عنوان يك مبحث دانشگاهي و علمي كنار گذاشته شد نتيجه اين زوال بريده شدن جغرافياي سياسي از ميراث ممتاز بنيانگذاران آن نظير فردريك راتزل در آلمان، سر هالفورد مكيندر در بريتانيا و آيزايا باومن در ايالات متحده آمريكا، بود. اينكه جغرافيدانان سياسي تصميم گرفته اند كه چنين كار غير معمولي را انجام دهند تأثير بسيار عميق ژئوپليتيك آلمان در دهه 1930 بر جغرافياي سياسي بصورت جزئي و جغرافيا به صورت كلي، را نشان مي دهد. ژئوپليتيك در مقابل جغرافياي سياسي كه علمي قابل تحسين و احترام است به يك دانش منفور تبديل شد(کريمي پور، 1371)
2-1-6-3- رويكرد ژئوپليتيك در دوره احياء و شكوفايي
درحاليكه نامداران جغرافياي سياسي همچون ريچارد هارتشورن و استيفن جونز در تلاش شكوفا ساختن جغرافياي سياسي در دنياي نيمة قرن بيستم بودند، و در حاليكه سياستمداراني چون هنري كيسينجر واژة «ژئوپليتيك» را دوباره به زبان روزمرة سياسي نيمة دوم قرن بيستم مي آوردند، جهان انديشاني چون ژان گاتمن و سوئل كوهن پيروزمندانه جهان انديشي ژئوپليتيك را به بستر اصلي مباحث دانشگاهي باز گرداندند. ژان گاتمن در اين زمينه نقش ويژه اي داشت. وي با طرح تئوري «آيكنوگرافي ـ سيركولاسيون»، «حركت» را در مباحث ژئوپليتيك در معرض توجه ويژه قرار داد و عوامل روحاني، يا عامل «معني» را در جهان انديشي «اصل» يا «مركز» دانست و «مادّه» يا «فيزيك» را تأثير گيرنده قلمداد كرد. در اين جا كافي است گفته شود كه با طرح اين انديشه گاتمن در حقيقت جهان انديشيِ سياسي و ژئوپليتيك را كاملاً دگرگون كرد و اين مبحث دانشگاهي را به بستر تازه اي انداخته است و به حقيقت، پدر جغرافياي سياسي نو و ژئوپليتيك نو شناخته مي شود (مجتهد زاده، 1376، 96).
سائول بي كوهن نيز يك جغرافيدان سياسي استثنائي در بين جغرافيدانان سياسي در زنده نگه داشتن انديشه جهاني، به اين نتيجه رسيده بود كه موضوعات ژئوپليتيكي مهمتر از آن بودند كه جغرافيدانان آنها را كنار بگذارند. و اكنون خيلي از جغرافيدانان با يك تأخير به او ملحق شده اند و از بازگشت و تجديد حيات ژئوپليتيك به اندازه او استقبال كرده اند(تیلور4،1995، 150).
تحت تأثير رقابت و كشمكش دو ابر قدرت شوروي و آمريكا، ژئوپليتيك جنگ سرد با رويكرد باز دارندگي مطرح شد. علّت ديگري كه باعث كم رنگ شدن ديدگاه ژئوپليتيكي گرديد استراتژي باز دارندگي هسته اي بود كه از آغاز جنگ سرد شكل گرفته و توجهات را از دفاع سرزميني به توازن هسته اي جلب كرده بود. در دهة 1970 به منظور جلوگيري از كم رنگ تر شدن ديدگاه ژئوپليتيكي و ضرورت باز انديشي در اين علم به دنبال ظهور ديدگاه



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه ارشد

پاسخ دهید