دانشگاه آزاد اسلامی واحد رشت
دانشكده تحصیلات تکمیلی گروه جغرافیا
پايان نامه دوره كارشناسي ارشد(M.A)
رشته جغرافیای سیاسی
موضوع:
تعیین جایگاه ایثار و شهادت در ژئوکالچر جمهوری اسلامی ایران
استاد راهنما:
دكترزهرا شیرزاد
نگارش:
بهروز محمدی علیسرایی
زمستان1393
سپاس و قدردانی:
این پایان نامه را ضمن تشکر و سپاس بیکران و در کمال افتخار و امتنان تقدیم می نمایم به:
• -شهیدان و ایثارگران ایران اسلامی
• محضر ارزشمند پدر و مادر مهربانم به خاطر همه ی تلاشهای محبت آمیز ی که در دوران مختلف زندگی ام انجام داده اند و بامهربانی چگونه زیستن را به من آموخته اند.
• به استادان فرزانه و فرهیخته ای که در راه کسب علم و معرفت مرا یاری نمودند .
• به آنان که در راه کسب دانش راهنمایم بودند .
• به آنان که نفس خیرشان و دعای روح پرورشان بدرقه ی راهم بود.
• بارالها به من کمک کن تا بتوانم ادای دين کنم و به خواسته ی آنان جامه ی عمل بپوشانم .
• پروردگارا حسن عاقبت ، سلامت و سعادت را برای همه آنان مقدر نما .
• خدایا توفیق خدمتی سرشار از شور و نشاط و همراه و همسو با علم و دانش و پژوهش جهت رشد و شکوفایی ایران کهنسال عنایت بفرما.
آمین
تقديم به:
تقدیم به شهیدان و ایثارگران جنگ و انقلاب اسلامی که برای ازادی استقلال و دفاع از دین و میهن و انقلاب ایثار کردند.
فهرست مطالب صفحه
چکیده1
فصل اول: کلیات تحقیق
1-1– بیان مسئله3
1-2- سوال تحقیق4
1-3- فرضیه4
1-4- ضرورت و اهمیت تحقیق4
1-5- اهداف تحقیق5
1-6-محدودیت های تحقیق5
1-7- سازماندهی پژوهش5
1-8-پیشینه تحقیق5
1-9-مفاهیم و واژه ها8
فصل دوم: مبانی نظری تحقیق
2-1-ژئوپلیتیک12
2-1-1- رويكرد ژئوپليتيك در دوران نوين (ژئوپليتيك پست مدرن) 12
2-1-2-ژئوپلیتیک جهان اسلام13
2-1-3-رابطه دین و ژئوپلیتیک 15
2-1-4- ژئوپولیتیک مقاومت در برابر ساختار غرب محور16
2-2- مفهوم ژئوکالچر17
2-2-1- پیدایش و تعریف19
2-2-2- نظام ژئوکالچر محلی و جهانی 19
2-2-2-1-كاربرد جهاني20
2-2-2-2-كاربرد منطقه ای21
2-2-2-3-كاربرد محلي و ملي22
2-2-3- ارتباط ژئوکالچر با برخی مفاهیم جغرافیای سیاسی22
2-2-3-1- ژئوکالچر و هویت ملی 22
2-2-3-2- ژئوکالچر و علت وجودی کشورها24
2-2-3-3- ژئوکالچر و منافع ملی کشورها25
2-2-4 نظریههای مبتنی بر نقش عوامل فرهنگی در نظام جهانی26
2-2-4-1- نظریه مارتین گلاسنر26
2-2-4- 2-نظریه ساموئل هانتینگنون26
2-2-4-3- نظریه نایختمن28
2-2-4-4- نظریه فوکویاما (تئوری ژئوپلیتیک پایان تاریخ)29
2-2-4-4-1-شیعه به روایت فوکویاما30
2-2-4- 5-نظریه مانوئل کاستلز (جامعه‌ی شبکه‌ای)32
2-2-4-6-والرشتاین و تئوری ژئوکالچر33
فصل سوم: مواد و روش ها
3-1-متغیرها36
3-1-1- متغیر مستقل36
3-1-1-1-ایثار و شهادت36
3-1-1-1-1-شهادت36
3-1-1-1-2-فرهنگ ایثار و شهادت39
3-1-1-1-3- آثار فرهنگ شهادت طلبی40
3-1-1-1-4-راههای دستیابی به فرهنگ شهادت طلبی40
3-1-1-1-5-آسیبهای تهدیدکننده فرهنگ ایثار و شهادت41
3-1-1-1-6-عوامل مؤثر بر پدیدآیی و گسترش فرهنگ ایثار و شهادت41
3-1-1-1-7-آثار وپیامدهای فرهنگی فرهنگ ایثار وشهادت42
3-1-1-1-8-نقش دفاع مقدس درگسترش فرهنگ ایثار و شهادت43
3-1-1-1-8-فرصت‌ها و ظرفیت‌های دفاع مقدس در ترویج فرهنگ ایثار و شهادت43
3-1-1-1-9-ضرورت بهره گیری از تجارب رزمندگان اسلام از منظر فرهنگ ایثار وشهادت43
3-1-1-1-10-موانع بازشناسی فرهنگ ایثار و شهادت45
3-1-1-1-11-عوامل مؤثر بر پدیدآیی و گسترش فرهنگ ایثار و شهادت44
3-1-1-1-12-فلسفه ایثار و شهادت45
3-1-2- متغیر وابسته46
3-1-2-1-ژئوکالچر جمهوری اسلامی ایران46
3-1-2-1-1- جمهوری اسلامی ایران49
3-1-2-1-2- محدوده جغرافیایی49
3-1-2-1-3- جمعیت51
3-1-2-1-4-منابع53
3-1-2-1-4-1-منابع صنایع و معادن53
3-1-2-1-4-2-منابع طبیعی53
3-1-2-1-5-اهداف استراتژیکی53
3-1-2-1-6-هویت آریایی55
3-1-2-1-7- تاریخ56
3-1-2-1-8- سنن، آداب و رسوم58
3-1-2-1-9- مذهب شیعه59
3-1-2-1-10- اعتقاد به انتصاب ولایت(علی(ع)) عنوان امام و متعاقبا لزوم ولی فقیه59
3-1-2-1-11- اعتقاد به ظهور منجی عادل60
3-2- روش تحقیق62
3-2-1- روش گردآوری دادهها62
3-2-2- روش تجزیه و تحلیل دادهها62
فصل چهارم: یافته های تحقیق
4-1-تحولات مبتنی بر بهرهگیری از قدرت ژئوکالچر در خاورمیانه64
4-1-1- ژئوپلیتیک شیعه64
4-1-2- تلاش برای ایجاد کردستان بزرگ65
4-1-3- دولت اسلامی عراق و شام(داعش)67
4-2-تحليل ژئوكالچر جمهوري اسلامي ايران67
4-2-1-جايگاه ژئوكالچر در استراتژي جمهوري اسلامي ايران69
4-3-ظهور اسلام‌گرایی و تحولات ژئوکالچر در ساختار نظام بین‌الملل70
4-4-صدور انقلاب و گسترش دگرگونی‌های ژئوپلیتیک ـ ژئوکالچر71
4-5-جایگاه ایثار و شهادت در ژئوکالچر ج.ا.ا73
4-5-1-جایگاه بکاء و عزاداری در ژئوکالچر ج.ا.ا76
4-5-2- تاریخچه عزاداری در ژئوکالچر شیعه77
4-5-3- آغاز عزاداری امام حسین(ع)78
4-5-4- تحلیل قیام عاشورا 81
4-5-5- جایگاه ایثار و شهادت در متون اسلامی83
4-5-5-1-قرآن کریم84
4-5-5-2-نهجالبلاغه84
4-5-5-3- صحیفه سجادیه85
4-5-5-4- احادیث 86
4-5-6- عوامل تأثیرگذار بر ماندگاری نهضت خونین کربلا87
4-5-6-1- نقش امامان شیعه(ع)87
4-5-6-2- نقش علمای بزرگ دینی در طول تاریخ88
4-5-6-3- نقش انقلاب اسلامی88
4-5-7-نقش جنگ تحمیلی و دفاع مقدس بر ایثار و شهادت90
4-5-8-نقش مقام معظم رهبری در توسعه ایثار و شهادت در ژئوکالچر ایران91
4-5-9-چشم انداز توسعه ایثار و شهادت در ژئوکالچر جمهوری اسلامی ایران 93
5-5-10-موثرترين راهكارهاي ترويج ژئوکالچر ايثار و شهادت درجامعه95
فصل پنجم: ارزیابی فرضیه ها و نتیجه گیری
مقدمه98
5-1- ارزیابی فرضیه اول99
5-2- ارزیابی فرضیه دوم100
نتیجه گیری101
منابع102
فهرست نقشه ها صفحه
نقشه 2-1: تمدن های مورد نظر هانتینگتون 27
نقشه 2-2 : ایران و سایر مناطق در تئوری ژئوکالچر والرشتاین34
نقشه 3-1 : کشورهای همجوار ایران51
فهرست نمودار ها صفحه
نمودار1-3درصدجمعیت ساکن،روستایی و شهری بر اساس آمار و سرشماری عمومی 139052
چکیده
ايثار و شهادت ، مفاهيمي ارزشمند در همه ي جوامع بشري هستند . همه ي ملّت ها به فداكاران ، جانبازان و سلحشوران خود به ديده احترام مي نگرند ؛ ليكن شيوه هاي اين تقدسگرايي و احترام متفاوت است . درآموزه هاي اسلامي ، جوهره فرهنگ ايثار و شهادت از خودگذشتگي ، اخلاص و آزادمنشي هوشمندانه و هدفمند است.ترويج و اشاعه ي فرهنگ ايثارو شهادت ، آثار بسيار مثبت اخلاقي ،اعتقادي ، سياسي ، اقتصادي ، فرهنگي را در بردارد .
با توجه به گستره ی فرهنگ جهاد و شهادت در تاریخ ملت ایران و تجلی درخشان آن پس از پیروزی انقلاب اسلامی در قالب دفاع مقدس،این مولفه جایگاهی رفیع در ژئوکالچر جمهوری اسلامی ایران دارد. لذا نگارنده در این پایان نامه به ماهیت تحقیق با استفاده از روش توصیفی- تحلیلی به شیوه کتابخانه ای به گردآوری اطلاعات پرداخته و ضمن تجزیه و تحلیل جهت پاسخ گویی به سوال ذیل برآمده است: ایثاروشهادت چه تاثیری بر ژئوکالچر جمهوری اسلامی ایران دارد؟به منظور پاسخ به سوال فوق، دو فرضیه زیر مورد ارزیابی قرار گرفته اند:
-فرهنگ ایثار و شهادت می تواند موجب توسعه ژئوکالچر شیعه گردد.
-فرهنگ ایثار و شهادت در پیشبرد اهداف و تحقق استراتژیک جمهوری اسلامی میتواند موثر باشد.
اهداف این تحقیق عبارتند از:
تحلیل پیامدهای معنوی ایثار و شهادت در توسعه جامعه اسلامی
تحلیل تاثیرفرهنگ ایثار شهادت در ژئوکالچرشیعه
ارائه استراتژی مناسب جهت تقویت ماندگاری ایثار شهادت
واژگان کلیدی:ژئوکالچر،ایثار،شهادت،ایران،شیعه
1-1– بیان مسئله
ژئوکالچر يا ژئوپلیتیک فرهنگي، فرآيند پيچيده‌اي از تعاملات قدرت، فرهنگ و محيط جغرافيايي است که طي آن فرهنگ‌ها همچون ساير پديده‌هاي نظام اجتماعي همواره در حال شکل‌گيري، تکامل، آميزش و جابجايي در جريان زمان و در بستر محيط جغرافيايي کره زمين هستند. لذا ساختار ژئوکالچرجهان بيان‌کننده موزائيکي از نواحي فرهنگي کوچک و بزرگ‌اند که محصول تکامل مکاني ـ فضايي قدرت هستند که در طول و به موازات يکديگر حرکت مي‌کنند. در قرن بيست و يکم فرايند نظام ژئوکالچر جهان و ساختار آن در راستاي ويژگي‌هاي نظام ژئوپلیتیک جهاني، چيزي جز تکامل و يا رويارويي ميان دو الگوي متفاوت و متضاد از تعاملات فرهنگي در سطح جهان نيست.
يکي از ساختارهاي ژئوکالچر جهان ايران است که امروزه تنها بخش کوچکي از سرزمين تاريخي آن را جمهوري اسلامي ايران تشکيل مي‌دهد. اين سرزمين پهنه جغرافيايي وسيعي است که طي قرن‌ها قلمرو فرهنگ و تمدن کهن ايراني به شمار مي‌رفت. وسعتاين پهنه،بسيار وسيع‌تر از کشور کنوني ايران و شامل سرزمين‌هايي است که يا داخل فلات وسيع ايران و يا در حاشيه‌هاي آن قرار گرفته‌اند. از مهم‌ترين مشخصه‌هاي اين سرزمين، نقش گذرگاهي آن در ميان قاره‌هاي بزرگ جهان و نيز قرار گرفتن آن در ميان چند قلمرو بزرگ جغرافيايي و فرهنگي متفاوت است.سرزمين، تاريخ و مردم ايران همواره پل ارتباط ميان فرهنگ‌ها و تمدن‌ها با يکديگر بوده‌اند. بنابراين اين انتخاب سرزميني و فطرت فرهنگي مغاير با رويکرد درون‌گرايانه او مي‌باشد.بنا به همین موقعیت جغرافیایی ایران صحنه عوامل مختلفی بوده است،تجربه انقلاب اسلامی برای ایران نقش فرهنگی آن بود که برای مردم به ارمغان آورده شد،انقلاب اسلامی پرچم داراسلام گرایی در مقابل غرب است، یکی از ویژگی های بارز و منحصر به فرد انقلاب اسلامی در بعد معنوی و فرهنگی که موجب بالندگی انقلاب و نهضت جهانی اسلام در سراسر دنیا گردید ترویج فرهنگ ایثار شهادت بود.شهادت موجب اشاعه فرهنگ ناب محمدی(ص)و دفع هشیارانه خطرات از جامعه اسلامی بود.افتخار به شهادت و شکل گیری مفهومیخاص به نام شهید و شهادت چنان پایه مستحکمی در جامعه پیدا نمود که امروز به عنوان یکی از ارکان حفظ نظم محسوب می گردد.پیروزی انقلاب اسلامی سبب شد که هم در ساختار و هم در کارکرد نظام بین الملل،تغییر و تحول اساسی رخ دهد.بدون شك يكي از عوامل مهم و اساسي مقاومت و پيروزي در دفاع هشت ساله، نيروي انساني است، نيروهاي متشكل از بهترين و قوي‏ترين مردان بويژه جوانان عاشق و شهادت طلب ميهن اسلامي، كه در دفاع از انقلاب اسلامي و تماميت ارضي كشور مقدس جمهوري اسلامي سراز پا نمي‏شناختنمقاومت تحسين برانگيز جوانان برومند اين سرزمين در برابر استكبار جهاني، صحنه‏هاي بي‏بديل و بي‏نظيري از شهادت و ايثار را خلق كرد كه اگر به ضبط و ثبت و تفسير و توزيع آن اهتمام نورزيم، به فرهنگ وتاريخ مردم اين مرز و بوم، جفايي جبران‏ناپذير روا داشته‏ايم. خلق اين آثار اعجاب‏آور و حيرت‏انگيز كه طبق فرمايش آن مقتداي سفر كرده، به جز در برهه‏اي كوتاه از صدر اسلام همانند ندارد، حجت را بر همگان تمام كرده است.از این رو انقلاب اسلامی به عنوان نمونه تازه از نظام حکومتی در چشم انداز جهانی که از سرچشمه زلال اسلام ناب نشات گرفته بود،توانست در زمانی کوتاه مرزهای محدود جغرافیایی را در نوردید و پیام اصلی خود را که همانا مبارزه با ظلم و ستم و برپایی حکومتی عادلانه بر پایه فرهنگ ایثار و شهادت بود به دورترین نقاط جهان برساند.
لذا در این پایان نامه نگارنده با توجه به جایگاه ایثار و شهادت و نقش بر جسته آن ،این مبحث را در قالب ژئوکالچر جمهوری اسلامی ایران مورد بررسی قرار میدهد تا جایگاه آن را درژئوکالچرکشور تبیین نماید.
1-2- سوال تحقیق
تاثیر فرهنگ ایثاروشهادت بر ژئوکالچر جمهوری اسلامی ایران کدامند؟
1-3- فرضیه
• فرهنگ ایثار و شهادت میتواند موج بتوسعه ژئوکالچر شیعه گردد.
• فرهنگ ایثار و شهادت در پیشبرد اهداف وتحقق استراتژیک جمهوری اسلامی میتواند موثر باشد.
1-4- ضرورت و اهمیت تحقیق
اهمیت ایثار و شهادت و تاثیر عمیق فرهنگ ایثار و شهادت بر ابعاد مختلف حیات ملت ایران،نگارنده را برآن داشت تا به بررسی جایگاه ایثار و شهادت بر ژئوکالچر جمهوری اسلامی ایران بپردازد.از آنجا که این شاخص در فرهنگ ایرانی قدمتی دیرینه دارد و پس از اسلام و مشخصا پس از انقلاب اسلامی و جنگ تحمیلی نمود بیشتری یافت،بررسی این جایگاه می تواند نتایج قابل تاملی را در بر داشته باشد.
1-5- اهداف تحقیق
• تحلیل پیامدهای معنوی ایثار و شهادت در توسعه جامعه اسلامی
• تحلیل تاثیر فرهنگ ایثار شهادت در ژئوکالچر شیعه
• ارائه استراتژی مناسب جهت تقویت ماندگاری ایثار و شهادت
1-6-محدودیت های تحقیق
از تنگناها و مشکلات پیش روی تحقیق به طور خلاصه به موارد زیر می توان اشاره نمود :
1) کمبود منابع پیرامون مفاهیم مورد نظر
2) گستردگی مصادیق مفاهیم مدنظر
3) کمبود فرصت و زمان برای بررسی موضوع فوق به صورت جامع
1-7- سازماندهی و پوشش
تحقیق حاضر در 5 فصل تهیه شده است که در فصل اول آن به ارائه کلیّات تحقیق ، در فصل دوم مرور منابع، ادبیات تحقیق و پیشینه تحقیق ، در فصل سوم روش اجرای تحقیق،مواد و روشها،در فصل چهارم به تجزیه و تحلیل داده ها و یافتههای تحقیق و در فصل پنجم به بحث، نتیجه گیری و پیشنهادات می پردازد.
1-8-پیشینه تحقیق
اساتيد و محققان زيادي در مورد ایثارو شهادت و ژئوکالچر در جمهوری اسلامی ایران مطالعاتي انجام داده اند كه مي توان به موارد زير اشاره نمود.
زاهد غفاری هشتجین و همکاران(1389) در مقاله ای تحت عنوان”مولفه های اساسی گفتمان ایثارو شهادت در انقلاب اسلامی” ایشان با در نظر گرفتن گفتان ایثار و شهادت به عنوان عامل موثر در شکل گیری و تسریع بسیج سیاسی مردم علیه رژیم پهلوی و عامل موثر در پیروزی و استمرار انقلاب اسلامی ،مولفه های اساسی این گفتمان در فرایند انقلاب اسلامی را مورد تحلیل قرار داده اند.هدف نگارندگان در این مقاله روشن ساختن ابعاد و مولفه های گفتمان ایثارو شهادت در انقلاب اسلامی است.
محمود دياني (1388) در کتابی تحت عنوان “نگاهی نو به فرهنگ شهادت/ با استفاده ازآیات،روایات،نظرات فقها و جلوه‌های نوظهور در انقلاب اسلامی و دفاع مقدّس»این کتاب در پنج فصل تدوین گشته است.در فصل نخست نگارنده به ؛ ارائه‌ي تعریف شهید در فقه شيعه و اهل سنًّت می پردازد.در فصل دوم؛ تأمل و دقت در مأخذ فرهنگ شهادت هدف نگارنده است.در فصل سوم،ایشان پیوند انقلاب اسلامی ایران با انقلاب عاشورا مورد بررسی و تحلیل قرار میدهند،فصل چهارم و پنجم نتیجه گیری نهایی است.نويسنده اين كتاب با استفاده از آيات ،روايات و نظرات فقها نگاهي به فرهنگ شهادت داشته و اين فرهنگ را در جلوه ها نوظهور در انتقلاب اسلامي و دفاع مقدس معنا كرده است.
فرانسواتوال(1382)در کتاب .”ژئوپلیتیک شیعه.” کتاب با مقدمه ناشر و مقدمه نویسنده بر ترجمه فارسی آغاز می‌شود؛ بدنه اصلی کتاب به پانزده فصل تقسیم شده است که عناوین این فصول عبارت است از: ظهور مجدد شیعیگری، مکتب‌های گوناگون شیعه،‌مورد استثنایی ایران، دو وجه عمده سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران، معمای آذربایجان، هزاره‌های افغانستان، علویان ترکیه، شیعیان شبه قاره هند، شیعیان آسیای مرکزی، تناقض عراق، شیعیان خلیج فارس، شیعیان یمن، چالش علویان، سرنوشت دروزها و انتقام شیعیان لبنان. «رستاخیز شیعه؟» عنوان بخش نتیجه‌گیری کتاب است. و در انتها چهار ضمیمه شجرنامه‌ها فرقه‌های شیعه سلسله امامیه، نام‌ها و القاب فرقه‌های شیعه، تاریخ شمار شیعه و جمعیت شیعیان یافت می‌شود. نویسنده در این کتاب به دنبال پاسخ برای این سوال اساسی است که، چرا علی رغم در اقلیت قرارگرفتن شیعیان و تحمل آوارگی و فشار در طول تاریخ این جمعیت مذهبی نه تنها به حیات خود ادامه داده است بلکه تأثیری عمیق بر فرهنگ و اجتماع جامعه مسلمین گذاشته است.”
غلام حسین حیدری(1384)در مقاله ای تحت عنوان “ژئوپلیتیک فرهنگی یا ژئوکالچر”بیان میدارند که ژئوکالچر یا ژئوپلیتیک فرهنگی فرایند پیچیده ای از تعاملات قدرت،فرهنگ،و محیط جغرافیایی است که طی آن فرهنگها همچون سایر پدیده های نظام اجتماعی همواره در حال شکل گیری تکامل و آموزش و جابجایی در جریان زمان و در بستر محیط جغرافیایی کره زمین اند.هدف ایشان در این مقاله درک روشن از عنوان ژئوپلیتیک فرهنگی یا ژئوکالچر است.
شهربانو علیدادی(1390) در مقاله ای تحت عنوان “انقلاب ایران و ژئوکالچر مقاومت در سیاست بین الملل-2007-1979″بیان می دارند که با توجه به تحولات سیاسی خاورمیانه در فوریه2011جلوه هایی از ژئوکالچریک در محیط های منطقه ای شکل گرفته که شکل تعارض نیروهای مختلف را علیه یکدیگر فراهم آورده است.در این فضا میتوان به مولفه هایی همانند ژئوپلیتیک مقاومت اشاره داشت.ایشان در این مقاله رابطه هنجارگرایی انقلاب ایران با ژئوکالچر مقاومت را مورد بررسی قرار می دهند.
محمدعلی کریمی(1385) در مقاله ای تحت عنوان “ایثار و شهادت در آئینه مطبوعات”بیان می دارند که ایران جامعه ای آمیخته با معنویت و سرشار از ارزشها و هنجارهای مذهبی و دینی است لذااین امر مانع از آن نبوده است که دست اندرکارن و سیاست گزاران و تصمیم سازان از برنامه ریزی و طرح موضوع فرهنگ دینی وپیگیری برای ارتقای سطح آن و مهمتر ازهمه ،عمق بخشیدن از باورها و ارزشها و مبانی فکری و دینی همه اقشار جامعه غافل بمانند.
سید عباس احمدی (۱۳۹۰) در کتاب «ایران، انقلاب اسلامی و ژئوپلیتیک شیعه» معتقد است که ایران به عنوان کانون جوامع شیعی در جهان، پس از انقلاب اسلامی نقش آفرینی منطقه ای و جهانی خود را در این زمینه شروع کرد. عملکرد بین المللی ایران پس از انقلاب بالا بوده و اقلیت های شیعه نیز از انقلاب اسلامی تأثیر پذیرفته و با خودآگاهی و هویت یابی، احزاب و تشکل های متعددی را در کشورهایشان تأسیس کردند.
سید یحیی صفوی،(1387)؛ در کتابی تحت عنوان«وحدت جهان اسلام»، در بررسی عوامل مؤثر در ایجاد همگرایی در جهان اسلام ضمن تشریح عوامل دینی و فرهنگی در ایجاد همبستگی و پیوند میان مسلمین به این نکته اشاره دارد که بسیاری از تکالیف اسلام همانند قبله مشترک در هنگام نماز، مراسم حج، روزه گرفتن در ماه رمضان و بسیاری از موارد دیگر نقش ایجاد وحدت و همبستگی میان مسلمانان و کشورهای اسلامی را ایفا می نمایند.”
-“تیمور آمار و همکاران(1391)؛ در مقاله ای تحت عنوان:تحلیل عوامل تأثیرگذار ژئوکالچر بر روابط میان ایران و تاجیکستان)؛ ضمن بررسی سوابق تاریخی و فرهنگی مشترک میان دو کشور ایران و تاجیکستان به این نتیجه دست یافته اند که، در روابط میان کشورهای منطقه علی الخصوص ایران و تاجیکستان مؤلفه ی ژئوکالچر نسبت به عوامل سنتی دیگر، مانند مذهب، نقش مهمتری را ایفاء می نماید.
و بالاخره در زمینه ی پیشینه ی تحقیق حاضر باید از فصلنامه های مختلف، مطالعات منطقه ای پژوهش های جغرافیای انسانی و فصلنامه علمی پژوهشی مطالعات انقلاب اسلامی،مجلات بنیاد شهید و امور ایثارگران ،مجموعه مقالات کنگره ها و همایش ها ی برگزار شده توسط بنیاد شهید و امور ایثارگران یاد کرد که مقالاتی را از صاحب نظران مختلف پیرامون موضوع فوق چاپ کرده اند اما در زمینه موضوع پایان نامه نگارنده یعنی :تعیین جایگاه ایثار و شهادت بر ژئوکالچر جمهوری اسلامی ایران”به طور ویژه تحقیقی صورت نگرفته است.
1-9- مفاهیم و واژه ها
1) ایثار و شهادت :
ایثاردر لغت به معنی برگزیدن، عطاکردن، غرض دیگران را بر غرض خویش مقدم‌داشتن، منفعت غیر را بر مصلحت خود مقدم‌شمردن(دهخدا و دیگران،1377 : 368)
ایثار مختص به یک جامعهو ملت و منحصر به زمان معینی نیست ودر گستره تاریخ می توان رگه و ریشه های بسیاری را در آن خصوص جست و یافت، هر چند ممکن است شدت و ضعف قابل توجهی را پشت سرگذرانده باشد. در تمام جوامع چه سنتی و چه مدرن ، گونه هایی از ایثار وجود داشته و دارد و مردمان به اشکال متنوعی را یاری کرده ا ند(http://fa.wikipedia.org).
در نگرش اسلامي شهادت در راه خدا از قداست و اهميت والائي برخوردار بوده و اولياء خدا و برگزيدگان همواره در طلب آن بوده اند . (فكرت ، 1379 ، 60)
بارزترين جلوه هاي ايثار و شهادت در دين تجلي پيدا مي كند و آنقدر حائز اهميت است كه دين اسلام ايثارگري و شهادت طلبي را در راه تعميق آرمان هاي مذهبي تشويق نموده و بيشترازهرچيز ديگري بدان پرداخته است . چرا كه در اسلام كشته شدن آگاهانه در راه خدا كه در راستاي گسترش اهداف الهي و اسلامي است بارها مورد تأكيد قرارگرفته است . پس بطورخلاصه فرهنگ ايثارو شهادت در دين اسلام دربردارنده ي مجموعه اي از آگاهي ها، باورها ، اعتقادات واعمالي است كه موجب تقرب انسان به عالي ترين درجه كمال يعني انتخاب آگاهانه مرگ درراه خدا مي گردد .( فرهنگ عمومي،1383: 54 )
و در اسلام به معناي تلاش ، فداكاري ، بخشش و اخلاص در راه خدا آمده است كه بيانگر رشد و معرفت الهي انسان است و با مفاهيمي همچون شهادت ، خيرخواهي و ديگر خواهي همراه است . و همينطور شهادت در لغت به معني گواه و در اصطلاح كسي كه در مورد مسئله اي گواهي و شهادت بدهد، مطرح گرديده است( ابن منظور ، 1405 ، 225 )
مطابق باايدئولوژي اسلامي اوج تجلي رفتار ايثارگرانه جايي است كه انسان از عزيزترين كالاي خود كه جان اوست درگذرد .در ايدئولوژي اسلامي اين متعالي ترين مرتبت ايثارگري درسلسله مراتب ايثاراست . (اقبال ، 1355 ، 70 )
2) ژئوکالچر :
اصطلاحژئوكالچربراياولينبارتوسطامانوئلوالرشتاين در دهه شصت میلادی به کار برده شد.این اصطلاح از دو واژه Geo یعنی زمین و Culture به معنی فرهنگ ترکیب یافته است(اخوان و همکار،1389 : 74)
از مفاهیم موجود در تفکر ژئوپلیتیک که در حوزه ای خاص تر به کار می رود، مفهوم ژئوکالچر یا ژئوپلیتیک فرهنگی است که در اواخر دهه 80 از سوی امانوئل والرشتین، جامعه شناس مارکسیست آمریکایی مطرح شد. والرشتین در بحث نظام جهانی خود از مقوله تقسیم کار بین المللی به عنوان یک ابزار تحلیل استفاده می کند و ژئوپلیتیک را سیاست کشورهای مختلف بر اساس این که در کجای این تقسیم کار(پیرامون- نیمه پیرامون و هسته)، قرار گرفته اند، می داند.
در این راستا ژئوکالچر مفهومی متفاوت با ژئوپلیتیک است که به جای سیاست بر فرهنگ تمرکز دارد. در واقع ژئوکالچر مفهومی است که بر تحمیل الگوهای فرهنگی از سوی قدرت های هسته ای بر کشورهای پیرامون و نیمه پیرامون با هدف زایل ساختن فرهنگ های بومی آنها اشاره دارد. در تصور والرشتین از ژئوکالچر در دوران جدید، کشمکش های بین المللی دیگر صرفاً ابعاد نظامی ندارند بلکه، واجد ابعاد فرهنگی و معنوی نیز هستند(واعظی،33:1387).
ژئوکالچر یا ژئوپلیتیک فرهنگی فرآیند پیچیده ای از تعاملات قدرت،فرهنگ و محیط جغرافیایی است که طی آن فرهنگ ها همچون سایر پدیده های نظام اجتماعی همواره در حال شکل گیری،تکامل،آمیزش و جا به جایی در جریان زمان و در بستر محیط جغرافیایی کره زمین اند.به عبارت دیگر ژئوکالچر ترکیبی از فرآیندهای مکانی_فضایی قدرت فرهنگی میان بازیگزان متنوع و بیشماری است که در لایه های مختلف و در عرصه محیط یکپارچه سیاره زمین به نقشپ آفرینی پرداخته و در تعامل دائمی به سر می برند(حیدری،1384 : 94)
به نظر تایلر،فرهنگ عبارت است از مجموعه ی دانش ها،اعتقادات،هنرها،اخلاقیات،قولنین،رسوم و هرگونه توانایی و عادت دیگری که به وسیله ی انسان به عنوان عضو جامعه اکتساب می شود(بشریه،1379 : 8)
3) شیعه :
شیعه در لغت بر دو معنا اطلاق می‌شود، یکی توافق و هماهنگی دو یا چند نفر بر مطلبی، و دیگری، پیروی کردن فردی یا گروهی، از فرد یا گروهی دیگر؛ ابن منظوردر لسان العرب می‌گوید: «الشیعه القوم الذین تجتمعوا علی امر، و کل قوم اجتمعوا علی أمر فهم شیعه، و کل قوم أمرهم واحد یتبع بعضهم رأی بعض هم شیع.ودر اصطلاح به آن عده از مسلمانان گفته می‌شود که به خلافتو امامتبلافصل علیـ علیه السلام ـ معتقدند، و بر این عقیده‌اند که امامو جانشین پیامبرـ صلی الله علیه و آله و سلم ـ از طریق نصشرعی تعیین می‌شود، و امامت حضرت علیـ علیه السلام ـ و دیگر امامان شیعه نیز از طریق نص شرعی ثابت شده است.اطلاق شیعه بر دوستان و پیروان علی ـ علیه السلام ـ نخست، از طرف پیامبر اکرم ـ صلی الله علیه و آله و سلم ـ صورت گرفته است. این مطلب، در احادیثمتعددی که از آن حضرت روایتشده، مطرح شده است. چنان که سیوطیاز جابر بن عبدالله انصاریو ابن عباسو علی ـ علیه السلام ـ روایت کرده که پیامبراکرم ـ صلی الله علیه و آله و سلم ـ در تفسیرآیه‌ «ان الذین آمنوا و عملوا الصالحات اولئک هم خیر البریّهاشاره به علی ـ علیه السلام ـ کرده و فرموده‌اند: «تو و شیعیانت» روز قیامت، رستگار خواهید بود.
در تاریخ شیعه، فرقه‌هایی پدید آمده است، که بسیاری از آن‌ها منقرض شده‌اند، و بحث درباره‌ آن‌ها فایده‌ چندانی ندارد. فرقه‌های اصلی شیعه که هم اکنون نیز موجودند عبارتند از: شیعه‌ اثنا عشریه، شیعه‌ زیدیه، و شیعه‌ اسماعیلیه (.http://wikifeqh.ir)
2-1-ژئوپلیتیک
ژئوپلتیک به معنای سیاست جغرافیایی است و در سیاست جغرافیایی تعیین سیاست یک کشور بر مبنای عوامل جغرافیایی به خصوص، شرایط طبیعی آن کشور مورد مطالعه و بررسی قرار می گیرد. به عبارت دیگر، ژئوپلتیک توجه خود را عمدتاً به عواملی که در شکل گیری سیاست ها مؤثرند معطوف می دارد به عنوان مثال یک واقعیت جغرافیایی مانند ذخایر کانی یا یک اقلیت قومی یا … محرک تصمیم گیری سیاسی در سطح بین المللی می شود. به نظر اتومائولی1 یکی از نویسندگان مؤسسه ی ژئوپلتیک مونیخ: «ژئوپلتیک در مورد احتیاجات فضایی دولت بحث می کند» (زین العابدین،۱۳۸۹: ۱۱۷-۱۱۶).
2-1-1- رويكرد ژئوپليتيك در دوران نوين (ژئوپليتيك پست مدرن)
گذر از دوران سياسي به دوران سياسي ديگر، گذري است كه تعاريف ويژه اي را مي طلبد. از ديدگاه جغرافياي سياسي، اگر دوران نقش آفريني كشورها در نظام جهاني در چارچوب ملت و حكومت ملتي داشتن، توأم با شكل كلي ژئوپليتيك جهاني كه ميان دو قطب ايدئولوژيك تقسيم مي شد، بارزه هاي «دوران مدرن» شمرده شوند، جهان ژئوپليتيك در سرآغاز قرن بيست و يكم، بي ترديد، وارد دوران تازه اي با ويژگي هاي ژئوپليتيك تازه مي شود كه شايد نويد دهندة فراآمدن دوران «پست مدرن» باشد. آغاز دگرگوني در نظام جهاني قرن بيستم توأم با نشانه هايي از پايان گرفتن دوران مدرن است (مجتهد زاده، 1381: 246). فرآيندهاي جهاني شدن، منطقه گرايي و تجزية ژئوپليتيكي به صورت چالش هاي نوين براي ژئوپليتيك ظاهر شده اند. برتري حكومت ملي (در پيوستگي با سيستم بين المللي) به چالش كشيده شده و نقش و كاركرد دولت ها به عنوان نهادها و الگوهاي دولتي به دنبال يك سلسله توسعه ها متحول شده است. رشد سازمان ها، آژانسها، و شركت هاي چند مليتي توانايي دولت را براي تنظيم و تصويب قوانين به چالش كشانده است. نخبگان دولتي و مديران اقتصادي مجبور به اجراي برنامه هايي شده اند كه با نيازهاي بازارهاي پولي بين المللي، تعهدات بين المللي و جريان سرمايه سازگار باشد (دادس، 1384: 58). مباحث ژئوپليتيك در دوران نوين در پرتو سه چالش اصلي تغيير شكل مي دهد: نخست «جهاني شدن هاي اقتصادي»، دوم «انقلاب اطلاع رساني»، و سوم «خطرات امنيتي جامعه جهاني». اثرگذاري اين عوامل در نقش آفريني سياسي انسان در محيط جهانيِ شكل گيرنده در بستر مدرنيتة پيشرفته، شرايطي را فراهم آورده كه مطالعه آن مي تواند «ژئوپليتيك پست مدرن» نام گيرد. اين شرايط نقش گروهي انسانها در محيط سياسي را از محدودة «ملت» بودن فراتر مي برد و توجه اصلي را به شكل گيري هاي سياسي در محيط فراملتي راهبري مي كند، اگرچه «ملت بودن» و «حكومت ملتي» همچنان، به عنوان يگانهاي سياسي پراهميت و نقش آفرين در ژئوپليتيك جهاني اثر گذار خواهند بود (مجتهد زاده، 1381: 246 – 247). در ژئوپليتيک جديد با توجه به آنکه ساختار جديدي از قدرت و سلسله مراتب آن بوجود آمده است، تحولات بوجود آمده در ساختار قدرت جهان به زيان ابزار و اهرم نظامي و به سود عوامل اقتصادي و دانش فني تغيير کرده است. ذکر اين نکته ضروريست که در ژئوپليتيک جديد نيز، قدرت نظامي در سلسله مراتب تشکيل دهنده قدرت، مؤلفه اي مهم به شمار مي آيد، ليکن نقش آن در مقابل قدرت اقتصادي در درجه دوم اهميت واقع شده است ( احمدي پور 1376: 10). يك تباين ساده اي كه بين ژئوپليتيك جديد و قديم و به عبارتي سنتي و معاصر وجود دارد ايناست كه بعنوان ابزار درك عدم تجانس گفتمانهاي ژئوپليتيكي در گذشته و حال ناكافي است.
2-1-2-ژئوپلیتیک جهان اسلام
درباره تقسیم بندی جغرافیایی جهان اسلام نظریه های مختلفی وجود دارد که عزتی در کتاب ژئوپلیتیک قرن بیست و یکم سه نوع تقسیم بندی را ارائه می دهد:.
برخی منابع جهان اسلام را به دو بخش مرکزی و پیرامون آن تقسیم کرده اند و برخی دیگر آن را به سه بخش مرکزی، غربی، شرقی تقسیم کرده اند. اکنون با توجه به تحولاتی که در شوروی سابق صورت گرفته است و جدایی بخشهای بزرگی از آن به ویژه آسیای مرکزی و قفقاز که اکثریت جمعیت آنها را مسلمانان تشکیل می دهند، به نظر می رسد که بازنگری در قلمرو جهان اسلام، اجتناب ناپذیر باشد. در حال حاضر جهان اسلام را از دیدگاه جغرافیای سیاسی به چهار بخش تقسیم می کنند :
1 – مرکز جهان اسلام، که در حقیقت گهواره جهان اسلام و منطبق با بخش جنوب غرب آسیا یا خاورمیانه است.
2 – شمال جهان اسلام، که شامل آسیای مرکزی و قفقاز است.
3- غرب جهان اسلام، که شامل شمال، شمال شرقی و بخش های دیگر آفریقاست.
4 – شرق جهان اسلام، که از مرزهای شرق ایران آغاز شده و تا کرانه های غربی اقیانوس آرام گسترش می یابد. ( عزتی ، 1380 : 154 – 155 ).
البته این نکته ضروری است که مسلمانان آسیای مرکزی و قفقاز در تقسیم بندی قبلی جزء قسمت شرقی جهان اسلام محسوب می شدند ولی امروزه به صورت جدا تحت عنوان شمال جهان اسلام بررسی میشوند. بخش شمالی جهان اسلام شامل آسیای مرکزی و قفقاز است که تعداد کشورهای مسلمان در آسیای مرکزی به مراتب بیشتر از منطقه قفقاز است. کشورهای مسلمان آسیای مرکزی عبارتند از : قزاقستان، ترکمنستان، تاجیکستان و قرقیزستان و تنها کشور مسلمان منطقه قفقاز جمهوری آذربایجان است که به لحاظ مذهبی شیعه اثنی عشری می باشند، اما اکثر مسلمانان منطقه آسیای مرکزی سنّی هستند. شمال جهان اسلام از مرزهای شمالی ایران شروع می شود و تا گورگان (کشور قزاقستان) کشیده شده است. در بررسی ژئوپلیتیکی قلمرو جهان اسلام مشخص می سازد که مرکز آن از اهمیت ویژه ای برخوردار است، چون ارتباط دهنده سه قاره آفریقا، آسیا، اروپاست که از قدیم آن تا به حال این نقش را داشته است و به عنوان هارتلند آسیا قلمداد می شود و همچنین بزرگترین منابع نفت و گاز دنیا در این منطقه وجود دارد.
عزتی درباره مرکز جهان اسلام چنین می نویسد :
« در یک محدوده جغرافیایی نسبتاً کوچک آن بیش از شش نقطه مهم استراتژیکی وجود دارد که برخی از آنها عامل وجودی کشور بوده اند، مثلاً وجود دو گذرگاه بسفر و داردانل در پیدایش کشور ترکیه و تعیین مرزهای سیاسی آن نقش به سزایی داشته است. کانال سوئز وباب المندب که در حکم مکمل های یکدیگرند، در کوتاه کردن فاصله بین شرق دور و اروپا نقش مهمی بر عهده دارند. گذرگاه هرمز علاوه بر نقش نظامی پراهمیتی که دارد، با پیدایش استراتژی انرژی، در ژئوپلیتیک نفت، به مُهره بدون جایگرین تبدیل شده است. جزایر واقع در خلیج فارس بخصوص جزایر سه گانه، تنب بزرگ، تنب کوچک و ابوموسی (بوموسی) که بطور کلی در اختیار ایران است، همچنین مجمع الجزایر بحرین، دارای انرژی استراتژیک است و هر یک به شکلی بر اهمیت این قلمرو افزوده است، که همه این نقاط برای غرب جنبه استراتژیک محسوب می شود. ( عزتی، 1377 : 173)
علاوه بر اهمیت نظامی و استراتژی و منابع، هدایت تمام جریان های اسلامی و خط دهنده تمامی
حرکت های سیاسی مذهبی و اسلامی به شمار می آیند.
«از آن جهت که تحولات بزرگ سیاسی و مذهبی جهان اسلام از این منطقه آغاز شده است از ابتدای پیدایش قدرتهای جهانی و شکل گیری سیستم های بین المللی، به این منطقه توجه ویژه ای دارند، به خصوص خلیج فارس که حکم قلب منطقه را بازی می کند. این توجه روز به روز ابعاد گسترده تری به خود گرفته است، تا جایی که گستره آبهای خلیج فارس و دریای عمان، به عنوان محور استراتژی های جهانی در قرن بیست و یکم مورد تاکید قرار گرفته است». ( عزتی، 1378 : 33 )
2-1-3-رابطه دین و ژئوپلیتیک
مذهب2 مورد مطالعه جغرافیدانان است، زیرا برای فهمیدن چگونگی اشغال کره زمین اساسی است. جغرافیدانان مکان مذاهب مختلف جهان را با مدرک مورد بررسی قرار می دهند و توضیحاتی برای اینکه چرا برخی مذاهب توزیع های پراکنده داشتند و برخی دیگر متمرکز هستند ارائه می دهند (خالدی،۱۳۸۴ : ۸۸-۸۷ ). مذهب و دین به منزله عامل جدید قدرت در نظام بین الملل مطرح شده است دین به عنوان یک منبع قدرت سیاسی و اجتماعی است. اگر ژئوپلیتیک را مطالعه اثر گذاری عوامل جغرافیایی در تصمیم گیری صاحبان قدرت بدانیم، این هویت دینی است که نقش تعیین کننده ای در پدیده های ژئوپلیتیک دارد. ژئوپلیتیک آموزه ای است که به وسیله آن پدیده ی قدرت در چارچوب تمایزات و ویژگی های سرزمینی یا جغرافیایی مورد مطالعه قرار می گیرد (سیمبر،۱۳۸۵: ۱۰۰-۹۸). در این راستا، مذهب به عنوان عاملی که مرزهای سرزمینی را در خود می نوردد، تاکنون در خارج از دامنه مطالعاتی ژئوپلیتیک قرار می گرفت (احمدی و دیگران،۴۵:۱۳۹۱). ما نیاز داریم که تعریف خود را از (ژئوپلیتیک) فراتر از نگاه های سنتی که به اهمیت مرزها و مسائل ژئوپلیتیکی و قومی مرتبط می شود به مسائل ایدئولوژیک و سیاسی نیز وصل کنیم که پویایی خاصی به آن می دهد به خصوص در منطقه ای که قدرتهای بزرگ هم در آن نقش و منافع دارند و این مسأله هر روز جدی تر و عمیق تر می شود. ژئوپلیتیک ازنظر آموزه های شیعی معنایی منطبق بر مفهوم ولایت دینی و قدرت بی قدرتی به شمار می آید. ولایت دینی نوعی اقتدار مشروع به شمار می رود که تا حدودی با رویکرد ژئوپلیتیک انتقادی همخوانی داشته و در چارچوب ژئوپلیتیک قدرت نرم قابل طرح است (واثق،۶۲:۱۳۹۱ ).مباحث ژئوپلیتیک مقاومت و آنتی ژئوپلیتیک از جمله مباحث مهم در پژوهش ها و نوشته های مربوط به ژئو پلیتیک انتقادی می باشد. این رویکرد توجهش را صرفاً به رویه سلطه ژئوپلیتیک معطوف نداشته بلکه به رویه دیگر ژئوپلیتیک که مقاومت می باشد بیشتر توجه می کند. و عاشورا به عنوان عالی ترین و متعالی ترین صحنه ژئوپلیتیک مقاومت از چنان ماندگاری و جاودانگی برخوردار بوده و هست که امروزه و در قرن بیست و یکم وهزاره سوم نیز توان تحریک و به غلیان در آوردن جنبش های مقاومت را دارد. بسیاری از نهضت ها و مقاومت ها در دنیای اسلام و حتی غیر اسلام الگوی مقاومت خود را از عاشورا الهام گرفته اند (راستی و خراسانی،۲۷۷:۱۳۹۱).
دو رویداد مهم در عرصه ژئوپلیتیک منجر به پیوند میان اسلام و ژئوپلیتیک شد.
نخست: ظهور اسلام گرایی پس از برخورد اعراب و اسرائیل در قضیه فلسطین.
دوم: وقوع انقلاب اسلامی در ایران (سیمبر،۱۳۸۵: ۱۰۹).
و انقلاب اسلامی ایران موفق شد اسلام را به عنوان یک پدیده ژئوپلیتیک در جهان مطرح سازد و همینطور ماهیت شیعی انقلاب منجر شد تا در این میان تعریف شیعه به عنوان جایگاهی ژئوپلیتیکی در کانون توجه قرار گیرد.
2-1-4- ژئوپولیتیک مقاومت در برابر ساختار غرب محور
طبعاً در چنین حوزه جغرافیایی ایران از جایگاهی ویژه برخوردار خواهد بود. موقعیت سیاسی و استراتژیک ایران به گونه‌ای سازماندهی شده است که از یکسو از قابلیت لازم برای مقاومت در برابر فشارهای هنجاری جهان غرب برخوردار بوده، از سوی دیگر امکان انتقال قالب‌های هنجاری و ارزشی را به حوزه جدید ژئوپلیتیک دارد. حوزه‌ای که ساموئل کوهن آن را «کمربند شکننده. نامید. در این منطقه حوزه‌های تعارضی جدید در حال شکل‌گیری است که ریشه‌های آن مربوط به دهه ۱۹۸۰ و انقلاب اسلامی ایران است. در چنین روندی «اسلام انقلابی از نوع ایرانی آن درمسیر رویارویی با ایالات متحده قرار گرفت. از آن پس تحت تأثیر انقلاب ایران، اسلام‌گرایی به‌عنوان تهدید امنیتی برای منافع ایالات متحده جایگزین ملی‌گرایی سکولار شد و هراس از برخورد میان اسلام و غرب، در اندیشه آمریکایی‌ها تبلور یافت. یکی از علل عمده مخالفت سایروس ونس ـ وزیر خارجه اسبق آمریکا ـ با انجام مأموریت نظام برای نجات گروگان‌های امریکایی در ایران شبح جنگ میان اسلام و غرب بود: «امام خمینی و پیروانش، که عاشق شهادت هستند، واقعاً ممکن است از اقدام نظامی آمریکا به عنوان راهی برای اتحاد جهان اسلام علیه غرب، استقبال کنند».
رویدادهای سال‌های بعد از انقلاب اسلامی، صرفاً هراس ایالات متحده از قدرت احیاگری اسلامی را تشدید کرد. در پایان سال ۱۹۷۹، اشغال دوهفته‌ای مسجدالحرام در مکه از سوی شورشیان اسلام‌گرا، عربستان سعودی، ارزشمندترین متحد آمریکا در خاورمیانه را تکان داد. این گروه اسلام‌گرا، انحصار قدرت سیاسی و اقتصادی در خانواده پادشاهی سعودی را شدیداً مورد انتقاد قرار می‌دادند. ترور انور سادات ـ رئیس‌جمهور مصر ـ و حملات خونین علیه نیروها و پایگاه‌های ایالات متحده در لبنان، کویت، و سایر مناطق جهان در سال ۱۹۸۱ بر نگرانی مقامات ایالات متحده از صدور بنیادگرایی ایرانی افزود.
انقلاب اسلامی در تهران مواضع ایالات متحده در قبال اسلام سیاسی را تحت الشعاع قرار داد. در نتیجه بنا به باور برخی ناظران سیاسی، اسلام انقلابی از نوع ایرانی آن بر بخش زیادی از مباحث جاری در خصوص ظهور اسلام سیاسی سایه می‌افکند. نتایج یک نظرسنجی نشان داد که پیوند میانس اسلام و ایران در نگاه بیشتر آمریکایی‌ها تا چه اندازه ژرف و عمیق است. زمانی‌که از پرسش‌شوندگان پرسیده می‌شد که اشاره به واژه‌های «مسلمان» و اسلام چه چیزی را به ذهن متبادر می‌سازد، دو پاسخ رایج که بیشترین آراء را به‌طور مساوی به خود اختصاص دادند، عبارت بودند از «محمد» [ص] و «ایران» تمامی مؤلفه‌های یادشده جلوه‌هایی جدید از تعارض ژئوپلتیک ـ ژئوکالچر را منعکس می‌سازد. این امر در قالب‌های گفتمانی خود جلوه‌هایی از تضاد و تعارض را منعکس می‌کند. هانتینگتون نیز فضای شکل گرفته در روابط بازیگران جدید نظام بین‌الملل را بر اساس قالب‌های هویتی ـ هنجاری و نمادین تقسیم‌بندی و تبیین می‌کند. وی در این ارتباط نشانه‌های ژئوکالچریک تأثیرگذار در ساختار نظام بین‌الملل را در قالب مؤلفه‌های فرهنگی، ایدئولوژیک و نمادین مورد بررسی قرار می‌دهد و بر این اعتقاد است که: «نظم جهانی جدید برپایه مؤلفه‌های تمدنی در حال شکل‌گیری است. جوامعی که قرابت فرهنگی دارند، با یکدیگر همکاری می‌کنند … ادعای جهان‌گرایانه غرب باعث درگیری فزاینده تمدن‌های دیگر، به‌ویژه تمدن اسلامی با غرب می‌شود. در سطح منطقه‌ای نیز خطوط گسل میان مسلمانان و غیرمسلمانان براساس پیوندهای خویشاوندی شکل گرفته است» در این روند سیاست اسلام با سیاست ایران چنان درهم آمیخت که خیلی از آمریکایی‌ها نمی‌توانستند با یک حکومت اسلام‌گرا که در آن ایالات متحده در نقش شیطان بزرگ ظاهر شده بود، رابطه‌ای را تصور کنند(علیدادی،1390 : 179)
2-2- مفهوم ژئوکالچر
ژئوکالچر يا ژئوپلیتیک فرهنگي، فرآيند پيچيده‌اي از تعاملات قدرت، فرهنگ و محيط جغرافيايي است که طي آن فرهنگ‌ها همچون ساير پديده‌هاي نظام اجتماعي همواره در حال شکل‌گيري، تکامل، آميزش و جابجايي در جريان زمان و در بستر محيط جغرافيايي کره زمين هستند. لذا ساختار ژئوکالچر جهان بيان‌کننده موزائيکي از نواحي فرهنگي کوچک و بزرگ‌اند که محصول تکامل مکاني ـ فضايي قدرت هستند که در طول و به موازات يکديگر حرکت مي‌کنند. در قرن بيست و يکم فرايند نظام ژئوکالچر جهان و ساختار آن در راستاي ويژگي‌هاي نظام ژئوپلیتیک جهاني، چيزي جز تکامل و يا رويارويي ميان دو الگوي متفاوت و متضاد از تعاملات فرهنگي در سطح جهان نيست. «جهان جديد به صورت شبکه‌اي درآمده که بافت اصلي و تار و پود آن را اطلاعات و نظام ارتباطات الکترونيک تشکيل مي‌دهد و سرمايه‌داران براساس تقابل ميان شبکه و فرد حکومت مي‌کنند و در اين ميان در درون اين شبکه، به استناد يک گروه از نخبگان جهان وطن، ديگران کنترل خود را بر زندگي خويش و محيط اطراف از دست داده‌اند و يا به سرعت در حال از دست دادن آن هستند». (آمار و همکاران،1391:186)تحولات شگرف دهه های اخیر در جهان ، یادآوراهمیت مجدد موضوع فرهنگ در روابط میان جوامع و کشورها است.دیر زمانی تصور بر این بود که سیاست به تنهایی می تواند بسیاری از دردهای جامعه بشری را تسکین بخشیده و تشنج ها و نا آرامی های فزاینده زندگی اجتماعی را در عرصه های گوناگون به ثبات و آرامشی مبدل سازد. اما اکنون آشکار گردیده که سیاست به تنهایی و بدون فرهنگ و اقتصاد قادر نیست محیطی شایسته و مطلوبو جهانیعاری از خشونت ودرگیری را برای انسانها فراهم سازد. در واقع سیاست، فرهنگ و اقتصاد همگی اجزا و تاروپود نظام اجتماعی را تشکیل می دهند که پرداختن به هریک بدون در نظر گرفتن تأثیرات متقابل دیگری نتیجه منطقی در بر نداشته و تنها به درک مجرد و غیر واقعی از جهان منجر می گردد (حیدری ،93:1381).
واژه فرهنگ 1 از ریشه لاتینی و در دومعنی متفاوت ،اما نزدیک به هم به کار گرفته شده است . ازیک سو
( Cult) در لغت به معنی کیش و پرستش و آیین آمده که منظور از آن شاید شکل گیری
آیین هایی بوده که یونانیان باستان بمنظور بزرگداشت خدایان خود در معابد برپا می داشتند و از سوی دیگراین واژه ازلغت کاویدن زمین وکشت کار2گرفته شده ومنظور از آن نخستین انقلابی بود که توسط بشر ابتدایی صورت پذیرفت و طی آن انسان دامدار و رمه گردان3سر انجام در مکان یعنی از زمین استقرار یافت و یکجا نشین شد و سپس به تولید محصولات کشاورزی پرداخت و دهکده ها رابه عنوان نخستین خاستگاه انسانی بنیان گذارد (همان،101).
2-2-1- پیدایش و تعریف
ژئوکالچر1 یا ژئوپلیتیک فرهنگی فرایند پیچیده ای از تعاملات قدرت ،فرهنگ ، و محیط جغرافیایی است که طی آن فرهنگها همچون سایر پدیده های نظام اجتماعی همواره در حال شکل گیری ، تکامل ،آمیزش، جابجایی در جریان زمان و در بستر محیط جغرا فیایی کره زمین اند .
به عبارت دیگر ژئو کالچر ترکیبی از فرایند های مکانی – فضایی قدرت فرهنگی میان بازیگران متنوع و
بی شماری است که در لایه های مختلف اجتماعی و درعرصه محیط یکپارچه سیاره زمین به نقش آفرینی پرداخته و در تعامل دائمی با یکدیگر بسر می برند.و بر اثر همین تعامل مداوم است که در هر زمان
چشم انداز فرهنگی ویژه خلق می شود.از این رو ساختار ژئو کالچر جهانی بیانگر موزاییکی از نواحی فرهنگی کوچک و بزرگی است که محصول تعامل های مکانی – قضایی قدرت فرهنگی اند که در طول و موازات یکدیگر حرکت می کنند (دیلمی معزی،2:1387).
همچنین می توان گفت که ژئوکالچر از انطباق قدرت موضوعی فرهنگی با جغرافیا، بوجود می آید. به طور کلی مطالعه رابطه بین فرهنگ با همه عمق و وسعت آن با سیاست و قدرت موضوعی است که می تواند مورد توجه ژئوپلیتیک قرار گیرد، هرچند مدتی است که عبارت ژئوکالچر وارد ادبیات ژئوپلیتیک گردیده است( حافظ نیا، 1385: 106).
2-2-2- نظام ژئوکالچر محلی و جهانی
ژئوکالچردارایماهیتی جهانی استوازحوزه های بیشمار و متداخل فرهنگی و تمدنی تشکیل یافتهکه در تعامل دائمی با یکدیگر بسر می برند.از دیدگاه جغرافیایی این فرایندبا وجود پیچیدهگیهای ذاتی و اشکال گوناگون آن، در عین حال محصول تعاملات مکانی و فضایی قدرت فرهنگی است که در هر لحظه به خلقچشم انداز ویژه ای به روی کرهزمین می انجامد.بر اساساینرهیافت،ژئوکالچرفرایندی است که در یک سوی آن پدیده مکانی با ماهیتی ناحیه ای، مبتنی بر فرهنگهای محلی قرار گرفته و در دیگر سو پدیده های فضایی با ماهیتی جهانی و مبتنی بر جهانی شدن الگو های تمدن غربی. پدیده های فرهنگی بدلیل خصیصه مکانی شان همواره میل به ثبات و پایداری در مقابل نو آوری ها دارند.(دیلمی معزی،3:1387).
در این زمینه می توان به تلاش جوامع سنتی بر حفظ میراث فرهنگی و آداب وسنن پیشینیان و یا تأکید بر نمادهای تاریخی و ادبیات و افسانه های بومی به عنوان بخشی از هویت اجتماعی آنان اشاره کرد. در حالی که الگوهای تمدنی در نقطه مقابل ،به واسطه ماهیت فضایی شان معمولأ در جهت سرعت بخشیدن به تغییرات فرهنگی و زدودن مرزهای قرار دادی و نیز الگو سازی های جدید رفتاری حرکت میکنند اشاعه سریع و گسترده مدل ها ، و سبک های جدید علمی،هنری و فرهنگی از سوی جوامع توسعه یافته به سایر نواحی جهان از جمله نشانه های فرایند های فضایی تمدن است . از این منظر ساختار نظام ژئوکالچر،در راستای ویژگیهای نظام ژئو پلیتیک جهانی، چیزی نیست مگر تقابل یا رو دررویی میان دو الگوی متفاوت و متضاد از تعاملات فرهنگی در یک سطح جهانی ، بر مبنای این نگرش واقع گرایانه شالوده ژئوکالچر جهانی در وهله نخست برپایه ویژگیهای نظام اطلاع رسانی و ارتباطات مدرن تمدن غربی استوار گردید، که ویژگیهایی آن به ترتیب عبارتند از:
1. پوشش فراگیر،بدین مضمون که قابلیت اقناع کلیه افراد بشررا در هر سن وجنس دارد.
2. فرا مکانی بودن، یعنی تعلق به مکان خاصی نیست و بیان های آنها در همه جا جریان دارد.
3. چند حسی است و تمام احساسات ظاهری پنج گانه را در کنار هم به کار میگیرد .
4. از طریق نمایش واقعی اطلاعات آموزه ها را به صورت غیر تخیلی و درسطح انبوه منتشر



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه ارشد

پاسخ دهید