دانشگاه آزاد اسلامی واحد رشت
دانشکده علوم انسانی
گروه آموزشی جغرافیا
پایاننامه تحصیلی جهت اخذ درجه کارشناسی ارشد رشته: جغرافیا و برنامه ریزی توریسم

عنوان:
راهکارهای توسعه توریسم درمانی در مشهد مقدس
استاد راهنما:
دکتر بدری فر
نگارش:
سید حسام موسوی نیا
نیمسال تحصیلی:
اول 94-1393
«تعهدنامه اصالت رساله یا پایان نامه»
اینجانب سید حسام موسوی نیا دانش آموخته مقطع کارشناسی ارشد ناپیوسته در رشته جغرافیا و برنامه ریزی توریسم که در تاریخ 21/11/1393 از پایان نامه خود تحت عنوان : راهکارهای توسعه توریسم درمانی در مشهد مقدس با کسب نمره17.5 و درجه دفاع نمودهام، بدینوسیله متعهد می شوم:
1) این پایان نامه / رساله حاصل تحقیق و پژوهش انجام شده توسط اینجانب بوده و در مواردی که از دستاورد های علمی و پژوهشی دیگران (اعم از پایان نامه، کتاب، مقاله و … ) استفاده نموده ام، مطابق ضوابط و رویه موجود، نام منبع مورد استفاده و سایر مشخصات آن را در فهرست مربوطه ذکر و درج کرده ام.
2) این پایان نامه / رساله قبلا برای دریافت هیچ مدرک تحصیلی ( هم سطح، پایین تر یا بالاتر ) در سایر دانشگاه ها و مؤسسات آموزش عالی ارائه نشده است.
3) چنانچه بعد از فراغت از تحصیل، قصد استفاده و هر گونه بهره برداری اعم از چاپ کتاب، ثبت اختراع و … از این پایان نامه داشته باشم، از حوزه معاونت پژوهشی واحد مجوزهای مربوطه را اخذ نمایم.

4) چنانچه در هر مقطعی زمانی خلاف موارد فوق ثابت شود، عواقب ناشی از آن را می پذیرم و واحد دانشگاهی مجاز است با اینجانب مطابق ضوابط و مقررات رفتار نموده و در صورت ابطال مدرک تحصیلی ام هیچگونه ادعایی نخواهم داشت./
نام و نام خانوادگی سید حسام موسوی نیا
تاریخ و امضاء 30/2/1394
تقدیر و تشکر
لازم میدانم از زحمات استاد راهنمای گرامی جناب آقای دکتر بدری فر ، که راهنمایی های ایشان، راهگشای مسیر تحقق این پایان نامه گردید تشکر فراوان دارم.
همچنین از استادان داور محترم جناب آقایان دکتر قرشی و دکتر رمضانی کمال تشکر و سپاسگزاری را به جهت داوری این پایان نامه دارم.
در پایان از همسر مهربان و فرزند دلبندم که بدون صبر و تحمل و همراهی آنها امکان تحصیل و تحقیق برایم ممکن نبود، قدردانی و سپاسگزاری می نمایم.
تقدیم به :
همراه همیشگی زندگیم
همسر مهربانم
فهرست مطالب
فصل اولصفحه
1-1 مقدمه3
1-2 بیان مساله4
1-3 ضرورت و اهمیت تحقیق5
1-4 اهداف تحقیق7
1-5 فرضیات تحقیق7
1-6 کاربرد نتایج تحقیق……………….8
1-7 پیشینه تحقیق8
1-8 روش شناسی تحقیق9
1-8-1 روش تحقیق9
1-8-2 روش و ابزار جمع آوری اطلاعات9
1-8-3 جامعه آماری تحقیق9
1-8-4 روش انتخاب جامعه نمونه آماری10
1-8-5 روش تجزیه و تحلیل اطلاعات10
1-9 محدودیت های تحقیق10
فصل دوم
2-1 مقدمه12
2-2 گردشگری12
2-2-1 مفاهیم و تعاریف گردشگری12
2-2-2 تعاریف فنی صنعت گردشگری14
2-2-3 انواع گردشگری15
2-3 توریسم درمانی18
2-3-1 مفاهیم و تعاریف توریسم درمانی18
2-3-2 انواع فعالیتهای گردشگری با هدف بهبود جسمی و درمان امراض19
2-3-3 تاریخچه توریسم درمانی22
2-4 بررسی توریسم درمانی در جهان25
2-4-1 عوامل موثر در توریسم درمانی27
2-4-2 آثار رشد و توسعه توریسم درمانی بر کشورها31
2-4-3 موانع گسترش توریسم درمانی31
2-4-4 پیش بینی آینده توریسم درمانی در جهان33
2-4-5 مروری بر توریسم درمانی در برخی کشورها37
2-5 توریسم درمانی در ایران39
2-5-1 جایگاه و ساختار برنامه ریزی برای توریسم درمانی42
2-5-2 نقاط قوت، ضعف، تهدیدها و چالش های توریسم درمانی در ایران44
2-5-2-1 نقاط قوت و فرصت ها44
2-5-2-2 نقاط ضعف و تهدیدها45
2-5-2-3 چالش ها و موانع پیش روی صنعت گردشگری درمانی در ایران46
فصل سوم
3-1 مقدمه48
3-2 جغرافیای طبیعی منطقه48
3-3 پیشینه تاریخی شهر مشهد48
3-4 موقعیت شهر مشهد49
3-5 مشخصات اقلیمی50
3-6 جغرافیای انسانی50
3-6-1 تعداد جمعیت50
3-6-2 سواد و تحصیلات51
3-7 مروری بر وضعیت کشاورزی، صنعتی، تجاری و فرهنگی مشهد51
3-7-1 وضعيت کشاورزی51
3-7-2 وضعيت صنعتي51
3-7-3 وضعيت تجاري52
3-7-4 وضعيت فرهنگي53
3-8 ظرفیت های گردشگری54
3-8-1 جاذبه های تاریخی، فرهنگی54
3-8-1-1 مجموعه آستان مقدس رضوی54
3-8-1-2 مجموعه فرهنگی- تاریخی توس56
3-8-1-3 مجموعه فرهنگی- تاریخی آرامگاه نادری59
3-8-1-4 دیگر آثار60
3-8-2 جاذبه های طبیعی60
3-8-2-1 تفرجگاه ها و باغ ها60
3-8-2-2 ییلاقات61
3-9 بررسی وضعیت گردشگری شهر مشهد62
3-9-1 تاسیسات گردشگری موجود62
3-9-2 ورود مسافر64
3-10 زیرساختهای درمانی موجود شهر مشهد67
3-10-1 بیمارستان امام رضا(ع)67
3-10-2 بیمارستان رضوی68
3-10-3 بیمارستان تخصصی چشم خاتم الانبیاء69
3-10-4 بیمارستان امید70
3-10-5 بیمارستان دکتر شیخ70
3-10-6 بیمارستان پیوند اعضاء منتصریه71
3-10-7 بیمارستان قائم72
3-11 وضعیت موجود توریسم درمانی در مشهد مقدس72
فصل چهارم
4-1 مقدمه77
4-2 متغیرهای توصیفی تحقیق77
4-3 یافته های حاصل از ویژگی های پاسخگویان78
4-3-1 ویژگیهای مربوط به جنسیت پاسخگویان78
4-3-2 ویژگیهای مربوط به سن پاسخگویان79
4-3-3 ویژگیهای مربوط به سابقه کار پاسخگویان80
4-3-4 ویژگیهای مربوط به سطح تحصیلات پاسخگویان81
4-3-5 ویژگیهای مربوط به سطح شغلی پاسخگویان82
4-4 یافته های بدست آمده از سوالات پرسشنامه ها83
فصل پنجم
5-1 مقدمه91
5-2 خلاصه نتایج تحقیق91
5-2-1 شاخص اداری- اجرایی91
5-2-2 شاخص اقتصادی93
5-2-3 شاخص قانونی- سیاسی95
5-2-4 شاخص بازاریابی- اطلاع رسانی95
5-3 راهکارها جهت توسعه گردشگری درمانی در مشهد مقدس98
5-4 پیشنهادات103
5-4-1 پیشنهادات اجرایی تحقیق103
5-4-2 پیشنهادات پژوهشی104
فهرست جداول
جدول 2-1 : روند تاریخی و رشد گردشگری سلامت…………………………………….…………………….22
جدول 2-2 : روند تاریخی و رشد توریسم درمانی………………………….……………………………………23 جدول 2-3 : گردشگری درمانی در کشورهای مبدا و مقصد…………………………….…..………………….27
جدول 2-4 : مقایسه قیمت برخی خدمات در کشورها……………………….………………………………….28
جدول 2-5 : آثار رشد گردشگری پزشکی بر کشورها…………….…….…………………………….…………31
جدول 3-1 : هتل ها………………….…………….……….……………………….………………………………63
جدول3-2 : هتل آپارتمان ها…………………………….…………………………………..……………………..63
جدول 3-3 : مهمانپذیر ها……………….…….………………………………………………..………………….63 جدول 3-4 : منازل شخصی……………..………….……………………….……………………………………..63
جدول 3-5 : تعداد افراد خارجی وارد شده به مشهد در سال ………………….………………………..139264
جدول 3-6 : وضعیت تورگردانی دفاتر خدمات مسافرتی مشهد در سال………………..….………… 139264
جدول 3-7 : نوع تورهای دفاتر خدمات مسافرتی مشهد در سال…….……………………………….. 139265
جدول 3-8 : آمار مقایسه ای مسافران خارجی شهر مشهد از …………..……..……………..1384 – 139265
جدول 3-9 : آمار مقایسه ای مسافران داخلی شهر مشهد از…………….…….………………1384 – 139266
جدول 4-1 : ویژگی های مربوط به جنسیت پاسخگویان…………..….……………………………………….78
جدول 4-2 : ویژگی های مربوط به گروههای سنی پاسخگویان……………….…..………………………….79
جدول 4-3 : ویژگی های مربوط به سابقه کار پاسخگویان…………..……….……..…………………………80
جدول 4-4 : ویژگی های مربوط به سطح تحصیلات پاسخگویان…………..………….……..……………..81
جدول 4-5 : ویژگی های مربوط به سطح شغلی پاسخگویان………………..……….……………..………..82
جدول 4-6 : فراوانی نظر کارشناسان به راهکارهای پیشنهاد شده…………….….………….…………………88
جدول 5-1 : راهکارهای اداری- اجرایی……………….……………………………..………………………….91
جدول 5-2 : راهکارهای اقتصادی…………….…………………………………………………………………..93
جدول 5-3 : راهکارهای قانونی- سیاسی…………….…………………………………………………………..95
جدول 5-4 : راهکارهای بازاریابی- اطلاع رسانی……………………….…………..………………………….96
فهرست نمودارها و اشکال
نمودار 3 – 1 : واحدهای اقامتی مشهد …………………………………………………………………62
نمودار 3 – 2 : هتل ……………….……………………………………………………………………………..63
نمودار 3 – 3 : هتل آپارتمان ……………………………………………………………………………………63
نمودار 3 – 4 : مهمانپذیر…………………………………………………………………………………………63
نمودار 3 – 5 : تاسیسات گردشگری شهرستان مشهد ………………….…………………………………….64
نمودار 3 – 6 : آمار مقایسه ای مسافران خارجی شهر مشهد از 1384 – 1392……………………………65
نمودار 3 – 7 : نوع وسیله سفر مسافران ورودی به مشهد مقدس ………………………………………….66
نمودار 3 – 8 : آمار مقایسه ای مسافران داخلی شهر مشهد از 1384 – 1392…………………………….66
نمودار 5 – 1 : فراوانی نظر کارشناسان درخصوص راهکارهای اداری- اجرایی….…….………………..93
نمودار 5 – 2 : فراوانی نظر کارشناسان درخصوص راهکارهای اقتصادی ……….………………….…….94
نمودار 5 – 3 : فراوانی نظر کارشناسان درخصوص راهکارهای قانونی- سیاسی……….………………..96
نمودار 5 – 4 : فراوانی نظر کارشناسان درخصوص راهکارهای بازاریابی- اطلاع رسانی…….…………98
فهرست اشکال و عکس ها :
شکل 2 – 1 : تقسیم بندی گارسیا وبنگا، 2005 ……………..……………………………………………..21
عکس 3 – 1 : حرم مطهر امام رضا(ع)………………..……………………………………………………..54
عکس 3 – 2 : آرامگاه فردوسی …………………………………………..…………………………..………57
عکس 3 – 3 : بنای هارونیه ………………..…………………………………………………………………58
عکس 3 – 4 : مجسمه نادرشاه در باغ نادری ………………………………….……………………………59
چکیده :
گردشگری درمانی که از بهم پیوستن دو شاخه پردرآمد گردشگری و خدمات درمانی بوجود آمده است، همواره در جهان مورد توجه بوده و هست، بطوریکه بر اساس آمار بین المللی این شاخه از صنعت گردشگری حتی در دوران رکود اقتصادی در جهان توانسته سالانه رشدی معادل 20 درصد برای خود به ثبت برساند و بسیاری را به خود مشغول کند. عمده ترین دلیل سفر گردشگران درمانی در سراسر جهان را می توان نبود زیرساختهای درمانی در زادگاهشان یا پایین بودن سطح ارایه خدمات درمانی نام برد. در کشورهای عراق، افغانستان، کشورهای حاشیه جنوب خلیج فارس و جمهوری آذربایجان یا اصلا زیرساختهای درمانی وجود ندارد یا اگر هم هست محدود و غیرقابل دسترس همگان است. با توجه به آثار مثبت توسعه گردشگری درمانی از قبیل توسعه زیرساختهای بهداشتی، افزایش تعداد بیمارستانهای استاندارد بین المللی، افزایش سطح خدمات و کیفیت ، افزایش درآمدهای ارزی و جلوگیری از خروج نیروهای متخصص پزشکی و بهداشتی، بررسی و ارایه راهکار جهت توسعه این شاخه از گردشگری می تواند در راستای اهداف برنامه های توسعه ای دولت جمهوری اسلامی ایران قرار گیرد.
شهر مشهد به عنوان دومین کلان شهر کشور و دومین شهر بزرگ مذهبی جهان اسلام بعد از مکه معظمه با وجود ظرفیتهای فراوان گردشگری و زیرساختهای خدمات درمانی موجود می تواند به عنوان قطب گردشگری پزشکی خاورمیانه و همچنین در بین کشورهای اسلامی ایفای نقش نماید.
هدف اصلی تحقیق ارایه راهکار جهت توسعه توریسم درمانی در شهر مشهد می باشد که لازمه آن شناخت و بررسی وضع موجود گردشگری درمانی این شهر می باشد. پس از بررسی وضع موجود راهکارهایی در چهارشاخص اداری- اجرایی، اقتصادی، قانونی- سیاسی و بازاریابی- اطلاع رسانی تعریف گردید و بر اساس نظر کارشناسان راهکارهای دارای اولویت مشخص گردیدند.
کلمات کلیدی: گردشگری درمانی، توریسم درمانی، گردشگری پزشکی، خدمات درمانی، مشهد مقدس
1-1 مقدمه
جهانگردی و گردشگری بزرگترین تحرک اجتماعی انسان در طول تاریخ است، از نظر کسب درآمد تا سال 2020 در راس تمام فعالیتها قرار خواهد گرفت. فعالیتی است که منشاء عمیق ترین اثرات فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی می باشد، اثرات تخریبی زیست محیطی کمی داشته و فاقد خصلت استهلاکی است. منبع لایزال و تمام نشدنی، که به عنوان صادرات نامرئی کشورها مطرح گردیده است.
استفاده از منابع طبیعی جهت تقویت روح و روان جایگاه ویژه ای در سلامتی انسانها دارد. بطوری که در برنامه ریزی شهرهای توسعه یافته، جهت گذراندن اوقات فراغت ساکنین، مناطقی تاسیس و راه اندازی میگردد. از لحاظ جاذبه های طبیعی ایران جزء پنج کشور اول جهان است و با بهره گیری از آب و هوای سالم شهر، چشم اندازهای بی نظیر طبیعی، کوه ها، چشمه ها و …. در صورت برنامه ریزی و سرمایه گذاری مناسب، رعایت اصول بهداشتی و امنیتی میتوان توریسم طبیعی و درمانی را در آنها رونق بخشید.
گردشگراني كه به ايران سفرمي كنند بيشتر با هدف آشنايي با فرهنگ و تمدن ايراني و اسلامي، زيارت و بازديد از اماكن مذهبي، ديدن از جاذبه هاي طبيعي و اكوتوريسمي، فرهنگ و تمدن باستاني و اهداف تجاري و بازرگاني و يا درماني وپزشكي وارد ايران مي شوند اما با وجود اهميت بي بديل صنعت گردشگري در توسعه و شكوفايي اقتصادي، سياست گذاري هاي مناسبي در خصوص ارتقاء آن در كشورمان صورت نپذيرفته است. (بهرامي،1389،2 )
شهر مشهد به عنوان مهمترین قطب گردشگری شرق کشور و دومین کلانشهر کشور و دومین شهر بزرگ مذهبی جهان اسلام بعد از مکه معظمه علاوه بر توانمندیهای گردشگری متعدد از لحاظ گردشگری درمانی بخصوص گردشگری پزشکی با توجه به وجود مراکز فوق تخصصی و تخصصی مجهز در سالهای اخیر جاذب این نوع از گردشگران از جمله کشورهای همسایه می باشد. زائران مانند گذشته تنها برای زیارت به این شهر سفر نمی کنند بلکه نیازهای دیگری در طول سفر خود دارند که با افزایش ماندگاری و به دنبال آن افزایش هزینه های مختلف میتوانند موجب رونق اقتصادی هرچه بیشتر منطقه گردند. شهر مشهد سالانه حدود 30 میلیون نفر زائر و گردشگر را میزبانی می نماید که حدود 5 درصد آنان گردشگران خارجی می باشند.
در این تحقیق کوشیده شده با توجه به ظرفیتهای موجود گردشگری در مشهد مقدس راهکارهای توسعه گردشگری درمانی به عنوان پردرآمدترین شاخه گردشگری بررسی و ارایه گردد.
1-2 بیان مساله
گردشگري فعاليت اقتصادي است كه بدليل ماهيت و ويژگي هاي خاص آن، فرصت هايي مناسب براي ورود به عرصه تجارت بين المللي را فارغ از سطح توسعه يافتگي كشورها فراهم مي آورد. اين مهم باعث شده است كه از اين فعاليت اقتصادي به عنوان صنعت ياد شود كه اساسا ماهيت خدماتي دارد و بعد از صنعت نفت و خودرو به عنوان سومين صنعت جهان شناخته شود(حقيقي وهمكاران،1388،23) و بعد از صنعت هاي نفت، و اتومبيل، مردمي ترين منبع درآمد شمرده مي شود، زيرا بيشتر در آمد حاصل از آن به طور مستقيم و بدون واسطه به دست مردم ميرسد(گندمكار، 1390،266). مي توان گفت فعاليت گردشگري از جمله فعاليتهايي است كه از نظرماهيت خود يك محصول اجتماعي – فرهنگي و از نظر برنامه ريزي و مديريتي يك فعاليت ميان بخشي مي باشد(مشيري و نظري،1385،17).
زندگی صنعتی در بیشتر کشورهای دنیا الزاماتی را با خود همراه دارد و نیازها برای تناسب اندام و استفاده از منابع طبیعی و ویتامین ها، کاهش درد و تسلط بر اعصاب و افزایش سلامت روح و روان و جسم بسیار چشمگیر است. امروزه سفر برای درمان و بازیابی توان از دست رفته یکی از مهمترین اهداف گردشگری است. از دهه 1990 عوامل چندی دست به دست هم دادند تا توریسم سلامت تقویت شود. از سویی در کشورهای توسعه یافته هزینه بالای خدمات درمانی و پزشکی، زمان طولانی که بیماران باید در انتظار نوبت بمانند و همچنین زمانیکه باید صرف گرفتن تاییدیه بیمه خود نمایند، موجب پیدایش این انگیزه گردید تا علیرغم وجود برخی مشکلات خدمات مذکور را در کشورهای دیگر دریافت نمایند.(راس،2001،58)
برآوردها نشان می دهد که هر توریست سلامت سه برابر یک توریست عادی ارزآوری دارد. این درآمد باعث شده که برخی کشورهای آسیایی چون سنگاپور، تایلند و هند بطور چشمگیری در حال تبلیغ سرویس های درمانی خود در میان بیماران جهان باشند. درباره گردش مالی حاصل از توریسم درمانی آمار دقیقی وجود ندارد، اما بر اساس آمار بهداشت جهانی سالانه حدود 50 میلیارد دلار صرف درمان بیماران منطقه در کشورهای اروپایی و آمریکایی میشود که جذب درصدی از این مبلغ می تواند تاثیر چشمگیری در اقتصاد گردشگری کشورهای آسیایی داشته باشد.
با توجه به ظرفیتهای موجود مناسب و قابل توجه در ایران، وجود شرایط اقلیمی و تنوع آب و هوایی، مراکز درمانی طبیعی، پایین بودن هزینه درمان نسبت به تسهیلات درمانی و خدمات ارایه شده در این زمینه(در مقایسه با بسیاری از کشورهای دنیا) و در مقابل نیاز ایران به توسعه صنعت گردشگری و آشنا نمودن مردم دنیا با قابلیت ها و ظرفیتهای بسیار موجود، کشور ایران به هیچ وجه از جایگاه مناسبی در صنعت گردشگری برخوردار نمی باشد. عمده ترين تلاشهاي مربوط به توسعه صنعت گردشگري در ایران معطوف به رهيافتهاي تشويقي و تبليغاتي و يا به عبارتي تقاضا محور بوده است كه از پتانسيلهاي كشور در جهت جذب گردشگر در زمينه توريسم درماني با وجود كادر پزشكي و امكانات پزشكي و درمان ارزانتر همچنين جاذبه هاي طبيعي چون چشمه هاي آب گرم فراوان ، گل فشانها، گنبدهاي نمكي، آب و هواي مناسب، در كشور استفاده بهينه صورت نگرفته است. كشور ايران از گذشته هاي دور داراي پزشكان ماهري بوده و درحال حاضر نيز در زمينه داروهاي نوتركيبي، سلولهاي بنيادين، درمانهاي چشم پزشكي و سرطانها، همچنين هزينه كم پزشكي نسبت به كشورهاي اروپايي وآسيايي داراي پتانسيلهايي مي باشد و داراي پتانسيلهاي بي شمار طبيعت درماني است كه مي تواند در منطقه و در بين كشورهاي اسلامي به قطب گردشگري درماني طبيعي تبديل شود و حرف نخست را در اين زمينه بزند و پذيراي بيماراني از كشورهاي اسلامي همسايه و حوضه جنوب شرقي آسيا باشد و با توجه به توانمندي هاي ذكر شده در ايران در پزشكي و طبيعت درماني مي تواند نسبت به بسياري از كشورهاي اروپايي و آمريكايي جاذب بسياري از توريست هاي درماني باشد و از اين طريق باعث ايجاد اشتغال و سود آوري اقتصادي به كشور گردد و از نظر فرهنگي و سياسي نيز باعث ارتقاء ايران شود.
در اينجا بايد اشاره كرد كه به علت اشتراكات زيادي كه از لحاظ فرهنگي، اجتماعي وآداب و رسوم ديني از جمله وجود غذاي حلال، ايجاد امنيت اجتماعي، تناسب فضاها و امكانات گردشگري با فرهنگ مسلمانان ساير ملل و وجود اماكن مذهبي در كشور با توجه به اعتقادات مسلمانان در كشور هاي مسلمان با تبليغات گسترده و افزايش امكانات پزشکي، رفاهي، مي توان پذيراي گردشگران درماني در ايران باشيم و حرف نخست را از اين نظر در بين كشورهاي اسلامي داشته باشیم. اما باوجود اينكه ايران در ميان كشورهاي منطقه بالاترين توانايي را در بخش گردشگري درماني دارا است از اين فرصت ها همانطور كه گفته شد به طور كامل استفاده نشده است.
1-3 ضرورت و اهمیت تحقیق
امروزه صنعت گردشگری به اندازه ای در توسعه اقتصادی، اجتماعی کشورها اهمیت دارد که اقتصاددانان آن را صادرات نامرئی نام نهاده اند. فراگیری و اشتغالزایی صنعت گردشگری، یکی از ویژگیهای این صنعت اقتصادی پایه است. این صنعت امروزه به صنعتی بسیار پول ساز تبدیل شده و در حال افزایش در کشورهای پیشرفته با سرعتی بیشتر از رشد سالیانه است.
گردشگری درمانی که از بهم پیوستن دو شاخه پردرآمد گردشگری و خدمات درمانی بوجود آمده است، همواره در جهان مورد توجه بوده و هست، بطوریکه بر اساس آمار بین المللی این شاخه از صنعت گردشگری حتی در دوران رکود اقتصادی در جهان توانسته سالانه رشدی معادل 20 درصد برای خود به ثبت برساند و بسیاری را به خود مشغول کند.
به همین دلیل بسیاری از کشورهای مستعد و توانا در زمینه پزشکی جهان برای جلب نظر گردشگران نیازمند خدمات درمانی، از هیچ کاری دست برنداشتند و با تمام توان سعی در جلب نظر این گروه به داخل مرزها و مراکز درمانی شان داشته اند.(جباری،1387،22).
عمده ترین دلیل سفر گردشگران درمانی در سراسر جهان را می توان نبود زیرساختهای درمانی در زادگاهشان یا پایین بودن سطح ارایه خدمات درمانی نام برد، اما نمیتوان از کشورهایی که هزینه درمان در آنها بسیار هنگفت است نیز چشم پوشی کرد، چون بسیاری از گردشگران سلامت گوشه و کنار جهان از پیشرفته ترین کشورها سفر خود را آغاز می کنند و فقط به دنبال دستیابی به خدمات باکیفیت و ارزان در دیگر نقاط جهان هستند؛ نکته ای که باعث شده بسیاری از کشورها روی آن سرمایه گذاری کرده ، با ارتقای سطح کیفی خدمات پزشکی خود با کمترین هزینه آنها را به خود جلب کنند. امتیاز ایران برای توجه به صنعت گردشگری پزشکی امتیاز منطقه ای و بازار بسیار مستعد منطقه است(جباری،1387،36)
در کشورهای عراق، افغانستان، کشورهای حاشیه جنوب خلیج فارس و جمهوری آذربایجان یا اصلا زیرساختهای درمانی وجود ندارد یا اگر هم هست محدود و غیرقابل دسترس همگان است. بنابراین برخی سیاستمداران و نیازمندان خدمات درمانی این کشورها علاقمند هستند در دیگر کشورهای منطقه درمان شوند که این موضوع برای ایران یک ظرفیت فوق العاده است که باید از آن بخوبی استفاده کنیم. از سوی دیگر متخصصان ایرانی میان گردشگران نیازمند به دریافت خدمات درمانی کشورهای یادشده بسیار خوشنام هستند. به عبارت دیگر بازارهای هدف بسیار بکر و مناسب اطراف ایران در کنار وجود متخصصین و تجهیزات به روز و مدرن درمانی می تواند بهترین سرمایه ایران برای توسعه گردشگران درمانی در منطقه باشد.
براساس برآورد سازمان جهانی گردشگری(UNWTO) هر گردشگر درمانی می تواند از 3000 تا 4000 دلار سودآوری برای کشور مقصد خود داشته باشد. در این زمینه میتوان به درآمد صنعت گردشگری سلامت سال 2012 میلادی در کشورهای همسایه اشاره کرد؛ ترکیه چهار میلیارد دلار، هندوستان 17 میلیارد دلار و اردن یک میلیارد دلار.
ایران با داشتن جاذبه های فراوان گردشگری سهم بسیار اندکی از صنعت گردشگری جهانی را به خود اختصاص داده است. استفاده نامناسب از توانمندی های گردشگری، نبود نگرش مناسب نسبت به صنعت گردشگری به عنوان یک صنعت اقتصادی درآمدزا و ارزآور و نبود امکانات مناسب جهت پذیرش گردشگران خارجی در کشور، روند کار در این صنعت را با مشکلات جدی و بی شماری روبرو کرده است. متاسفانه تابحال این صنعت از زوایا مختلف مورد بحث و بررسی قرار نگرفته است، موانع و مشکلات جذب توریست بصورت جدی و راهگشا شناسایی نشده و برنامه ریزی مشخصی نیز در این زمینه صورت نگرفته است. این در حالیست که با توجه به آثار مثبت توسعه گردشگری درمانی از قبیل توسعه زیرساختهای بهداشتی، افزایش تعداد بیمارستانهای استاندارد بین المللی، افزایش سطح خدمات و کیفیت ، افزایش درآمدهای ارزی و جلوگیری از خروج نیروهای متخصص پزشکی و بهداشتی، بررسی و ارایه راهکار جهت توسعه این شاخه از گردشگری می تواند در راستای اهداف برنامه های توسعه ای دولت جمهوری اسلامی ایران قرار گیرد.
شهر مشهد به عنوان دومین کلان شهر کشور و دومین شهر بزرگ مذهبی جهان اسلام بعد از مکه معظمه با وجود ظرفیتهای فراوان گردشگری و زیرساختهای خدمات درمانی موجود می تواند به عنوان قطب گردشگری پزشکی خاورمیانه و همچنین در بین کشورهای اسلامی ایفای نقش نماید.
1-4 اهداف تحقیق
هدف اصلی تحقیق ارایه راهکار جهت توسعه توریسم درمانی در شهر مشهد می باشد که لازمه آن شناخت و بررسی وضع موجود گردشگری درمانی این شهر می باشد.
بدین ترتیب اهداف فرعی تحقیق شامل:
1- شناخت و معرفی توریسم درمانی
2- شناخت ظرفیت های گردشگری و درمانی مشهد مقدس
3- بررسی وضعیت موجود توریسم درمانی مشهد مقدس
1-5 فرضیات تحقیق
می توان سه فرضیه برای تحقیق به شکل زیر مطرح نمود :
اینگونه بنظر میرسد که استانداردسازی و تعیین سطح کیفیت خدمات درمانی، یکی از عوامل اساسی در راستای توسعه گردشگری درمانی شهر مشهد می باشد.
سرمایه گذاری جهت تامین زیرساخت های توریسم درمانی شهر مشهد با توجه به سرمایه گذاری های در حال بهره برداری کاملا قابل دفاع می باشد.
معرفی ظرفیت های موجود و ساماندهی حضور بدون برنامه و انفرادی گردشگران درمانی شهر مشهد باعث بهره برداری بیشتر از این پتانسیل است.
1-6 کاربرد نتایج تحقیق
بررسی و ارایه راهکار جهت توسعه توریسم درمانی در صورت اجرایی شدن می تواند به گسترش صنعت توریسم در ایران بیانجامد، که خود ضمن فروش کالا و خدمات به اتباع خارجی و افزایش آمار ورودی های کشور و ارزآوری باعث ایجاد فرصتهای شغلی جدید و صادرات خدمات پزشکی میگردد. همچنین باعث توسعه زیرساختها و رونق صنعت گردشگری کشور نیز میگردد.
سازمانها و نهادهای ذیل می توانند از نتایج این تحقیق استفاده نمایند :
1- سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری
2- وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی
3- تاسیسات و موسسات گردشگری بخصوص دفاتر خدمات مسافرتی و تورگردانها
4- بیمارستانها و بخش خصوصی ارایه دهنده خدمات درمانی
1-7 پیشینه تحقیق
علیرغم اهمیت ولی به دلیل تازگی و جدید بودن بحث توریسم درمانی، در ایران پژوهش های محدودی صورت گرفته ولی مطالعات انجام شده در خارج از کشور کامل تر و بیشتر می باشد که در ادامه به برخی از آنها اشاره و بررسی میشود.
سالم سلامه(2002) در تحقیق خود به گردشگری درمانی در اردن پرداخته و پتانسیل های توسعه آن را شناسایی نموده است. روحی یامان(2003) در تحقیق خود مسایل مختلف مرتبط با گردشگران درمانی و اخلاقیات را در سطوح مختلف مورد نقد و بررسی قرار داده است. اح، یانگ کیم و شاین(2004) در تحقیق خود به این نتیجه رسیدند که بین تحقیقات و صنعت گردشگری درمانی اختلافاتی وجود دارد. مرگان(2007) به مطالعه گردشگری پزشکی پرداخته و به مسایل اخلاقی جراحی زنان در کشورهای در حال توسعه و عوارض آن اعتراض کرده است. کابالرو موگومبا(2007) در تحقیق خود به این نتیجه رسیده که افراد به دنبال درمان در خارج از کشور با استفاده از چارچوب گردشگری میباشند. لی(2009) به تجزیه و تحلیل نقش بخش مراقبتهای بهداشتی در توریسم بین الملل و تاثیر آن بر مراقبتهای بهداشتی در سنگاپور پرداخته و پیشنهاد سیاست گذاری بسوی مراکز گردشگری پزشکی را به دولت آن کشور داده است. کاظمی(2008) در تحقیقی به این نتیجه رسید که امنیت اجتماعی، برخورداری از استانداردهای جهانی در مراکز درمانی و همچنین تجهیزات پزشکی و صدور روادید درمان از مهم ترین عوامل موثر بر توسعه این صنعت در ایران است. جهانی(2008) در تحقیق خود به این نتیجه دست یافت که بهره گیری از امکانات به لحاظ اقتصادی، کاستن از موانع موجود در نظام اداری و استفاده از الگوی پیشنهادی می تواند کمک شایانی به جهانی شدن خدمات بیمارستانی نماید. در ایران جعفری(1387) درپایان نامه کارشناسی ارشد خود به اولویت بندی عوامل مربوط به توسعه گردشگری درمانی ایران پرداخته است. صدرممتاز و آقارحیمی(1389) در مطالعات خود به مساله گردشگری پزشکی در ایران پرداخته اند، که از نظر ایشان مهمترین عوامل تاثیرگذار در توسعه صنعت گردشگری سلامت به ترتیب عبارتند از: توسعه استراتژی زیرساخت عمومی، استراتژی توسعه منابع انسانی، استراتژی توسعه سیستم اطلاعاتی و بازاریابی و استراتژی توسعه محصول می باشد. تقی زاده و همکاران(1390) به ارایه راهبردهای جهت توسعه گردشگری درمانی در جزیره قشم پرداخته اند و ایجاد جزایر سلامت را در جزیره قشم با توجه به موقعیت استراتژیکی جزیره جهت توسعه گردشگری سلامت ضروری می دانند.
1-8 روش شناسی تحقیق
1-8-1 روش تحقیق
با توجه به موضوع تحقیق و جدید بودن مبحث گردشگری درمانی هدف اولیه شناخت و معرفی توریسم درمانی و سپس ارایه راهکارهای توسعه این شاخه از گردشگری می باشد پس تحقیق از نظر هدف از نوع کاربردی- توسعه ای و از نظر ماهیت و روش توصیفی- تحلیلی می باشد.
1-8-2 روش و ابزار جمع آوری اطلاعات
در تحقیق حاضر جهت دستیابی به شاخصها در زمینه توریسم درمانی و تدوین مبانی نظری تحقیق، از مطالعه کتابخانه ای استفاده شده و جهت شناسایی موانع و ارایه راهکارهای توسعه ای به جمع آوری داده ها به صورت میدانی از طریق تهیه و توزیع پرسشنامه بین کارشناسان و متخصصان ذیربط پرداخته شده است.
1-8-3 جامعه آماری تحقیق
جامعه آماری این تحقیق شامل گروههای زیر می باشد :
1- مدیران و کارشناسان وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی
2- مدیران و کارشناسان سازمان میراث فرهنگی،صنایع دستی و گردشگری
3- دفاتر خدمات مسافرتی وتورگردانهای فعال در حوزه گردشگری سلامت
4- بخش خصوصی فعال در مراکز ارایه خدمات درمانی به گردشگران
1-8-4 روش انتخاب جامعه نمونه آماری
در این تحقیق برای انتخاب جامعه نمونه آماری به دلیل اینکه موضوع تحقیق نیاز به نظرات کارشناسی و تخصصی دارد لذا افراد تشکیل دهنده جامعه آماری متشکل از مدیران و کارشناسان وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، مدیران و کارشناسان سازمان میراث فرهنگی،صنایع دستی و گردشگری و بخش خصوصی فعال در توریسم درمانی انتخاب گردیدند.
1-8-5 روش تجزیه و تحلیل اطلاعات
پس از جمع آوری داده های نمونه حاصل از اجرای پرسش نامه با استفاده از روش های آماری و در صورت نیاز استفاده از روش های بصری از جمله ابزار و شیوه هایی چون ترسیم و تنظیم جداول و نمودارها، عملیات آماری مناسب بر روی آنها انجام و بدین ترتیب به فرضیات تحقیق پاسخ داده می شود.
1-9 محدودیت های تحقیق
1- نبود نظام مناسب اطلاعاتی در این خصوص در کشور
2- مشکلات جلب همکاری عناصر مطلع
3- محدودیت منابع علمی در این خصوص به زبان فارسی و انگلیسی
4- مشکلات دستیابی به اندک مطالعات انجام شده در خارج از کشور
2-1 مقدمه
این فصل از تحقیق به بررسی ادبیات و مبانی نظری تحقیق می پردازد. برای سهولت جمع بندی و نتیجه گیری مطالب این فصل در چهار قسمت ارایه گردیده است. قسمت اول به بررسی گردشگری، تعریف، مفاهیم و اشکال مختلف آن می پردازد. در قسمت دوم به بررسی و تعریف توریسم درمانی و انواع آن و همچنین به بیان تاریخچه و بخش بندیهای این نوع از گردشگری پرداخته می شود. در قسمت سوم وضعیت توریسم درمانی در دنیا، عوامل موثر در توریسم درمانی، موانع موجود و فعالیتهای صورت گرفته در تعدادی از کشورهای پیشتاز در این عرصه در دنیا شرح داده می شود. در قسمت پایانی فصل به توریسم درمانی در ایران پرداخته شده و مواردی از جمله جایگاه و مزیتها، فرصتها و تهدیدها و چالش ها و موانع کلی این صنعت در ایران بیان می گردند.
2-2 گردشگری
2-2-1 مفاهیم و تعاریف گردشگری
یکی از قدیمی ترین تعاریفی که از گردشگری ارایه شده، مربوط است به وهاب(1971) که به نقل از ادموند پیکارد، استاد گردشگری، آن را اینگونه تعریف میکند:
” کارکرد گردشگری آن است که وجوه و ارز را از منابع خارجی به درون کشور وارد کنند. فایده آن این است که هزینه های گردشگری بر روی بخش های مختلف اقتصاد و به ویژه هتلداری موثر است”.
همانطور که ملاحظه می شود این تعریف از حوزه های خارج از خود صنعت گردشگری بنا بر شرایط زمانی تعریف شده و رنگ و بویی کاملا اقتصادی دارد. همچنین بیشتر از آن که به چیستی گردشگری بپردازد به کاربرد آن اشاره دارد.
این تعاریف اولیه گردشگری بینش کمی را در خصوص ماهیت گردشگری و یا میزان و دلیل سفر افراد به ما ارایه می دهد. امروزه تعاریف دقیق تر و جامع تری از گردشگری و گردشگر موجود است.
مقدار و تنوع تعاریف ارایه شده از گردشگری را نباید صرفا ناشی از اختلاف سلیقه نویسندگان دانست بلکه ماهیت پیچیده و چند بعدی و میان رشته ای بودن گردشگری منشاء بسیاری از اختلاف نظرهاست.
در قانون “توسعه صنعت گردشگری” مصوب مجلس شورای اسلامی ایران چنین آمده است : منظور از ایرانگردی و جهانگردی هر نوع مسافرت انفرادی یا گروهی است که بیش از 24 ساعت بوده و به منظور کسب و کار نباشد. سازمان جهانگردی، گردشگری را این گونه تعریف کرده است : تمام مسافرت هایی که منجر به اقامت یک شب در مقصد شود و دور ماندن از منزل بیش از یکسال نیز نباشد و با هدف تجارت و کسب و کار صورت نپذیرد.
در تعریفی دیگر گردشگری به مجموعه فعالیتی اطلاق میشود که در جریان مسافرت یک گردشگر اتفاق می افتد. این فرآیند شامل هر فعالیتی از قبیل برنامه ریزی سفر، مسافرت به مقصد، اقامت، بازگشت و حتی یادآوری خاطرات آن نیز می شود. همچنین فعالیتهایی را که گردشگر به عنوان بخشی از سفر انجام می دهد نظیر خرید کالاهای مختلف و تعامل میزبان و مهمان را نیز در بر می گیرد. بطور کلی می توان هرگونه فعالیت و فعل و انفعالی را که در جریان سفر یک سیاحتگر اتفاق می افتد را گردشگری تلقی نمود.
این تعریف سه مرحله از فعالیت مصرف کننده را در بر می گیرد :
• اقدامات اولیه نظیر کسب اطلاعات،رزرو اقامت و برنامه ریزی برای یک بازدید روزانه و آماده شدن برای سفر
• فعالیتهایی که در مقصد انجام می شود و ممکن است بصورت یکنواخت و معین یا متنوع باشد
• فعالیتهایی که بعد از سفر نظیر چاپ عکس و گفت و گو و بحث درباره تجارب سفر(لومسدن 1380)
این مراحل متوالی نقطه آغاز خوبی برای فعالیتهای گردشگری هستند و دیدگاه روشنی را درباره چگونگی و دلایل انجام سفر و نقطه نظرهای افراد درباره عوامل باارزش هر سفر و همچنین نکات مهمی را درباره توانایی یک مقصد در جلب مشتری پیش روی ما قرار می دهند. همچنین برخی از متخصصان، گردشگری را در قالب یک شبکه مبدا- مقصد مورد بررسی قرار داده اند. برای مثال تعریفی از پیرس در رابطه با گردشگری در زیر آمده است :
گردشگری فعالیتی چند جانبه بوده و از آنجا که در مراحل مختلف آن از مبدا تا مقصد، خدمات گوناگونی درخواست و عرضه میشود از لحاظ جغرافیایی نیز پیچیده است. علاوه بر این احتمالا در کشور و منطقه ای تعداد زیادی مبدا و مقصد وجود دارد که اغلب آن ها دارای هر دو خصوصیت مبدا و مقصد هستند (لومسدن 1997).
2-2-2 تعاریف فنی صنعت گردشگری
واژه ” توریسم ” از دو بخش ترکیب شده است : ” تور ” به معنای سفر، گشت، مسافرت و سیاحت و ” ایسم ” که اشاره بر مکتب یا اندیشه ای فلسفی مذهبی سیاحتی ادبی و غیره دارد. بنابراین توریسم یعنی مکتبی که پایه فکری آن سیاحت و گردشگری است(آکسفورد 1989).
تعریف جهانگردی : جهانگردی به گشتن جهان و سیر و آفاق کردن معنی می دهد و سفرهای داخلی را در بر نمی گیرد. در تعریفی دیگر، جهانگردی به سفری موقتی و کوتاه اطلاق شده که ضمن آن جهانگرد به منطقه ای خارج از محل سکونت و کار خود به منظور سیر و سیاحت مسافرت کند. از نظر اقتصادی نیز جهانگردی نشان دهنده انتقال قدرت خرید از یک منطقه به منطقه دیگر است(الوانی 1385).
تعریف گردشگر : سازمان جهانی جهانگردی گردشگر را چنین توصیف می کند، کسی که برای مدت زمانی حداقل یک شب و کمتر از یک سال به کشوری غیر از وطن یا محل سکونت معمولی خود مسافرت می کند و هدف او کارکردن و کسب درآمد نیست.
گردشگر یک روزه : گردشگری که شب را در یک اقامتگاه عمومی یا خصوصی در محل مورد بازدید به سر نمی برد.
گردشگر بین المللی : مسافرت بین کشورها با اهداف مختلف به عنوان گردشگر که می توانددارای اقسام ذیل باشد :
• توقف طولانی : سفرهایی که شامل مسافرتهای طولانی(بیش از 1000 مایل) بین قاره ها باشد.
• توقف کوتاه : مسافرت بین کشورها که مسافت کوتاهتری یا زمان مسافرت کمتر باشد(250 تا 1000 مایل).
• وارد شونده : دیدار از کشوری به عنوان غیر مقیم(واردات ارز خارجی)
• خارج شونده : دیدار از کشوری به عنوان مقیم یک کشور(صادرات ارز به کشورهای دیگر)
2-2-3 انواع گردشگری
گردشگری انواع مختلفی دارد و شناخت انواع گردشگری برای برنامه‌ریزی در عرصه گردشگری اهمیت اساسی دارد. چرا که تقاضاها و خدمات مورد نیاز گردشگران مختلف یکسان نیست؛ برای مثال گردشگرانی که به قصد دیدار اقوام و دوستان مسافرت می‌کنند معمولاً به هتل و حتی رستوران بیرون از منزل نیاز ندارند، اما از سایر امکانات و تسهیلات استفاده می‌کنند. در مقابل، برای گردشگرانی که به قصد تجارت سفر می‌کنند، ممکن است امکاناتی همچون هتل و تسهیلات اقامتی اهمیت زیادی داشته باشد و از طرفی علاقه‌ای به بازارهای محل نداشته باشند. همچنین احتمال دارد گردشگر روستایی (rural tourist) هیچ تمایلی به خدمات شهری نداشته باشد و تمام مدت سفر خود را در روستا اقامت نماید. بر این اساس تاکنون صاحب‌نظران و سازمان‌های بین‌المللی با توجه به معیارهای مختلف، دسته‌بندی‌های متعددی از گردشگری، ارائه کرده‌اند.
گردشگری انبوه عبارت است از گردشگری معمولی که در سطح گسترده در سراسر جهان وجود دارد. گردشگری جایگزین نوعی از گردشگری است که در واکنش به توسعه عنان گسیخته گردشگری انبوه در دهه‌های ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ مطرح شده و هدف آن به کارگیری شیوه‌های نوین در گردشگری به جای روش‌های مخرب گردشگری است.(کاظمی،۱۳۸۵) در یک تقسیم‌بندی دیگر، گردشگری به سه نوع فرهنگی، طبیعت‌گرای و ماجراجویانه تقسیم شده است که به طور مختصر از آن به عنوان گردشگری Adventure Culture Ecotourism(ACE) یاد می‌شود. (فنل، ۲۰۰۳)
انواع دیگر گردشگری در حال افزایش است نظیر گردشگری فضایی، گردشگری الکترونیکی و اینترنتی که در سال‌های اخیر آغاز شده است. در گردشگری‌های امروزی مسافران قصد دارند از دنیای مادی فاصله گرفته و به مفهوم عمیق و معنوی‌تری از زندگی دست یابند.(چاک‌وای، ۱۳۸۵)
با توجه به نوع نظام حکومتی، مقررات و اعتقادات جامعه ایران امکان انواع گردشگری که به قصد تفریح و سرگرمی رواج دارد فراهم نمی‌باشد و یا بسیار محدود است. لذا جذب گردشگرانی که با انگیزه‌های فرهنگی، آشنایی با آداب و رسوم جوامع روستایی و اقوام، بازدید از آثار تاریخی، همچنین طبیعت‌گردی، دریافت خدمات درمانی و انجام فعالیت‌های ورزشی اقدام به سفرمی‌کنند، میسر می‌باشد. بنابراین ایران برنامه‌های عمده خود را در این نوع گردشگران می‌تواند متمرکز کند.لازم به ذکر است در ایران انواعی از گردشگری رواج دارد که در دیگر کشورهاکمتر دیده می شود مانند گردشگری آثار جنگ، گردشگری زیارتی و مذهبی.
• گردشگری فرهنگی
گردشگری فرهنگی ، بخش مهمی از تقاضای جهانی گردشگری را تشکیل می‌دهد. طبق آمار سازمان جهانی گردشگری ۳۷ درصد گردشگری بین‌المللی با انگیزه فرهنگی انجام می‌شود و این تقاضا در حال افزایش است.«گردشگری فرهنگی عبارت است از مسافرت افراد از محل سکونت خود به مکان‌هایی که جاذبه‌های فرهنگی دارند. این جا به جایی به قصد کسب اطلاعات و تجارت برای ارضای نیازهای فرهنگی گردشگران انجام می‌شود.» (کاظمی،۱۳۸۵) از جمله ویژگی‌های گردشگران فرهنگی می‌توان به سطح بالای تحصیلات آنان، بالا بردن میانگین سنی آنان و شاغل بودن آنان اشاره کرد. در سال‌های اخیر از سوی مسئولان گردشگری ایران بارها درخصوص میزان اهمیت گردشگری فرهنگی و سهمی که ایران می‌تواند در این زمینه به دست آورد تأکید شده است و ایران در تلاش است در نبود امکانات و شرایط مناسب در دیگر انواع گردشگری، این نوع گردشگری را تبلیغ و رواج دهد.
• طبیعت گردی
گردشگری طبیعت نوعی توریسم طبیعی و پایدار است که با مشارکت گردانندگان بومی و بهره‌گیری از پتانسیل‌های بومی و طبیعی گردشگری میسر می‌شود. سازمان جهانی گردشگری؛ اکوتوریسم را اینگونه تعریف می‌کند: «نوعی از گردشگری که در آن مسافرت به مناطق طبیعی (که به نسبت بدون آسیب مانده) با اهداف مطالعاتی و بهره بصری از مناظر و رستنی‌های طبیعی و حیات وحش و با توجه به جنبه‌های فرهنگی هم در گذشته و هم در حال صورت می‌پذیرد.». ایران دراین زمینه نیز دارای قابلیت‌ها و جاذبه‌های فراوانی است همین بس که از سوی رئیس سازمان جهانی گردشگری به عنوان یکی از پنج کشور دارای بیشترین تنوع زیستی و جانوری در دنیا نام برده شده است.
• گردشگری شهری
نواحی شهری به علت آنکه جاذبه‌های تاریخی و فرهنگی بسیار دارند غالباً مقاصد گردشگری مهمی محسوب می‌شوند. شهرها معمولاً جاذبه‌های متنوع و بزرگی شامل موزه‌ها، بناهای یادبود، سالن‌های تئاتر، استادیوم‌های ورزشی، پارک‌ها، شهربازی، مراکز خرید، مناطقی با معماری تاریخی ومکان‌هایی مربوط به حوادث مهم یا افراد مهشورد را دارا هستند که خود گردشگران بسیاری را جذب می‌کند.«همراه با توسعه گردشگری در نواحی شهری، برای برآوردن نیازهای گردشگران، خدمات حمایتی بیشتری نظیر رستوران و محل اقامت ساخته می‌شود، البته بازدید کنندگانی که از خارج شهر می‌آیند تنها کسانی نیستند که از این امکانات استفاده می‌کنند وخود مردم شهر هم از زیرساخت‌ها بهره‌مند می‌شوند.» (پاپلی، ۱۳۸۵)در این ارتباط می‌توان به شهرهایی همچون پاریس، لندن، نیویورک اشاره کرد که در درون خود جاذبه‌های بسیاری را جای داده‌اند.تهران، اصفهان، تبریز، مشهد، شیراز در بین شهرهای ایران دارای امکانات، جاذبه‌ها و زیبایی‌های بیشتری می‌باشند و هر ساله میلیون‌ها مسافر را برای بازدید از دیدنی‌های این شهرها به سوی خود می‌کشاند.
• گردشگری روستایی
در گردشگری روستایی منابع فرهنگی، طبیعی و تاریخی نواحی روستایی به عنوان کالای فرهنگی گردشگری قابل عرضه‌اند. در سال‌های اخیر با توجه به گسترش زندگی شهرنشینی و ماشینی، بسیاری از مردم تمایل دارند به محیط‌های آرام با زندگی سنتی سفر کنند، در واقع این نوع گردشگری شباهتی هم به گردشگری بومی دارد علی‌الخصوص در اروپا و آمریکای شمالی مردم به این نوع گردشگری تمایل دارند. مردم به نواحی کشاورزی، دامداری می‌روند و مدتی را در آنجا اقامت می‌کنند و از نزدیک شاهد نحوۀ زندگی روستایی هستند. در ایران اگر شرایط و امکانات آن فراهم شود گردشگری روستایی می‌تواند از جمله موارد مهم درآمدزای جهانگردی به حساب آید. ایران دارای روستاهای بکر و سنتی است که برخی از آنها با معماری خاصی که دارند می‌توانند شهرت جهانی کسب کنند نظیر ماسوله در گیلان، ابیانه در کاشان ، زیارت در گرگان و…
• گردشگری قومی و عشایری
این نوع گردشگری به منظور مشاهده سبک زندگی افراد بومی و اقوام انجام می‌شود. هدف گردشگری قومی شناخت اقوام مختلف و شرکت در تجربه‌های آنها است. تماشای مراسم سنتی، جشن‌ها، آئین‌ها از جمله جذابیت‌های این نوع گردشگری است و برخی نیزجهت درک بهتری از موقعیت خود و یا دنیای معاصر به این گونه سفرها روی می‌آورند. (پاپلی یزدی، ۱۳۸۵) در ایران به دلیل وجود اقوام مختلف لُر، کُرد، تُرک، بلوچ، عرب، ترکمن و خصوصیاتی که هر کدام از آنها دارند واجد جذابیت‌های فراوانی برای هر ناظر و گردشگر بیرونی است.
• گردشگری مذهبی
این نوع گردشگری افرادی را شامل می‌شود که به منظور دیدار از ماکن مقدس یا انجام دادن امور مذهبی مسافرت می‌کنند. میلیون‌ها مسلمان به عربستان سفر می‌کنند، مسیحیان به واتیکان یا کلیساهای مقدس، بودائیان به بنارس و برهمائیان به لهاسا سفر می‌کنند و… شاید بتوان گفت در ایران این نوع گردشگری بیشترین تعداد را به خود اختصاص داده است. سالانه ۱۵ میلیون نفر از ایرانیان تنها به شهر مشهد که یکی از امامان مقدس‌شان در آنجا دفن است سفر می‌کنند. همچنین سفر به مکه، کربلا، نجف، دمشق، مدینه از بیشترین اقبال در نزد ایرانیانی که به خارج از کشور سفر می‌کنند برخودار است. این نوع گردشگری چون کاملاً با ایدئولوژی حاکم نیز همخوانی دارد در ایران بسیار ترویج می‌شود و سرمایه‌گذاری‌های کلانی نیز چه در داخل و چه در خارج از کشور برای آن می‌شود.
• گردشگری ورزشی
شمار زیادی از میهمانان کشورهای مختلف اشخاصی‌اند که با قصد ورزش و تمرین یا شرکت در مسابقات ورزشی، تماشای مسابقه تیم‌ها یا بازیکنان مورد علاقه‌شان، یا گذراندن اردوهای ورزشی به سفر رفته‌اند. گردشگران ورزشی علاوه بر ورزش اقدام به بازدید از اماکن دیگر و یا احیاناً خرید نیز می‌نمایند.در ایران تقریباً هیچ مسابقه مهم ورزشی بعد از سال ۱۹۷۹ برگزار نشده است در حالیکه در سال‌های پیش از این تاریخ ایران میزبان برگزاری بازی‌های آسیایی در سال ۱۹۷۴، جام فوتبال ملت‌های آسیا و… بوده است.
• گردشگری درمانی
گروهی از مسافران برای استفاده از خدمات پزشکی به مکان‌هایی که تسهیلات درمانی مورد نظرشان وجود داشته باشد، سفر می‌کنند، بنابراین چنین سفری شامل فعالیت‌های گوناگونی می‌شود که با هدف تأمین بهداشت و سلامت فرد یا گردشگر انجام می‌شود مانند مراقبت بهداشتی و گذراندن دوره نقاهت و بازپروری. در سال‌های اخیر در کنار تأکید بر گسترش گردشگری فرهنگی در ایران، به این نوع گردشگری نیز در قالب سخنرانی مسئولان مربوطه و نیز برگزاری سمینارهایی در این زمینه تأکید ویژه شده است و متولیان امر معتقدند ایران به دلیل برخورداری از طبیعت متنوع ،آرام و بکر می‌تواند سهم بیشتری از گردشگرانی که با قصد معالجه و تقویت سلامتی سفر می‌کنند را به خود اختصاص دهد. در ایران مکان‌های زیادی وجود دارد که گردشگران جهت به دست آوردن آرامش، درمان نارسایی‌های پوستی به آنجا مراجعه می‌کنند نظیر؛ کوهستان‌ها، دریاچه‌هایی همچون ارومیه، چشمه‌های آب گرم معدنی نظیر سرعین، لاریجان دارای توانایی‌های بالقوه‌ای در این زمینه است، همچنین وجود مراکز درمانی تخصصی و اشتهار پزشکان ایرانی بخصوص در منطقه خاورمیانه از دیگر ظرفیتهای این نوع از گردشگری در ایران می باشد.
2-3 توریسم درمانی
2-3-1 مفاهیم و تعاریف توریسم درمانی
امروزه توریسم درمانی از رو به رشدترين بخش هاي صنعت گردشگري جهان محسوب می شود و به همين دليل سازمان هاي مرتبط در كشورهاي علاقه مند به توسعه گردشگري، توجه خود را به اين بخش از صنعت توريسم جلب و براي آن برنامه ريزي مي كنند.
بر اساس تعريف سازمان جهانی جهانگردي يكي از اهدافي كه مي تواند گردشگر را برانگيزاند تا عزم سفر نمايد ، مسافرت به منظور سلامتي است . گردشگري سلامت نوعي از گردشگري است كه به منظور حفظ ، بهبود و حصول مجدد سلامت جسمي و ذهني فرد به مدت بيش از 24 ساعت و كمتر از يكسال صورت مي گيرد.(پايگاه گردشگري سلامت،1387)
به عبارت ديگر توريسم درمانی عبارت است از معرفي و ارائه بخشي از خدمات پزشكي مراكز درماني در قالب “پكيج “. اين پكيج از شرح جزييات و فعاليت هاي پيش بيني شده به منظور آگاهي درمان جو نسبت به چگونگي سير درمان بيماري خود (پروسه درماني) تشكيل شده است كه سرويس VIP و مزاياي ويژه اي را براي بيمار دارد.(پرشیامد،1387)
هراهشه در مورد گردشگری درمانی اشاره کرده سفر با اهداف سلامتی که از امکانات و تجهیزات و توان نیروی انسانی متخصص در بخشهای پزشکی استفاده می کند یا برای تجدید قوا و تفریح در منابع شفابخش طبیعی مانند آبهای گرم و معدنی، دریاچه های نمک، لجن، شن زارها، حمام های گیاهی، آفتاب و آب وهوا و مانند آن برای مدت زمان متوسط بین 2 تا 4 هفته که ممکن است با توجه به بیماری ماهها طول بکشد و بیمار می تواند کاملا یا تا حدی تحت نظارت درمانی باشد یا نباشد. بعلاوه بیمار با توجه به محدودیتهای پزشکی می تواند از امکانات ورزشی یا با شرکت در فعالیتهای فرهنگی و گردشگری بهره گیرد.(هراهشه،2002)
توریسم درمانی، صرفا ارائه خدمات پزشکی نیست بلکه بر



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه ارشد

پاسخ دهید